Aby poznać człowieka trzeba być jego towarzyszem podróży.

Przysłowie tureckie

Podziękowania

Chcę serdecznie podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania książki W podróży ze skrzypcami.

Przede wszystkim dziękuję Towarzystwu Muzycznemu imienia Henryka Wieniawskiego w Poznaniu, a szczególnie Panu Romualdowi Połczyńskiemu i Pani Magdalenie Wiśniewskiej, którzy wspierali mnie z wielkim zaangażowaniem od narodzin pomysłu na napisanie tej książki aż do momentu jej opublikowania – wspomagając materiałami, udzielając informacji i czyniąc niezbędne uwagi.

Dziękuję również zespołowi Wydawnictwa Literatura za świetną współpracę, wyczucie i zdecydowane działania.

Specjalne podziękowania należą się mojej Matce Chrzestnej Janinie Snarskiej, inicjatorce pomysłu na napisanie książki o Henryku Wieniawskim i pierwszej recenzentce powstającego tekstu.

Dziękuję także Pani Annie Ostęp z Miejskiej Biblioteki Publicznej w Lublinie, Panu Jerzemu Jackowi Bojarskiemu oraz Towarzystwu Muzycznemu imienia Henryka Wieniawskiego w Lublinie.

Dziękuję Pani Elżbiecie Żywot, która podsuwała mi najróżniejsze pomysły na konstrukcję fabuły.

Bardzo dziękuję mojemu mężowi Pawłowi oraz moim dzieciom – Alicji i Krzysiowi – którzy przez ostatni czas musieli dzielić każdy dzień z Heniem Wieniawskim i jego muzyką :)

Autorka

Lublin, niedziela, 5 grudnia 2012 roku

WIADOMOŚĆ

Mam na imię Maciek i dwanaście lat, z czego przynajmniej połowę spędziłem w podróży. Od trzeciego roku życia uczę się grać na skrzypcach i chociaż mieszkam w Warszawie, jeżdżę po całym świecie na międzynarodowe kursy, konkursy, koncerty, występy, spotkania ze znanymi profesorami… Hotele, lotniska, dworce i poczekalnie to moja codzienność.

Kilka miesięcy temu wygrałem Międzynarodowy Konkurs Młodych Skrzypków imienia Karola Lipińskiego [1] i Henryka Wieniawskiego w Lublinie. Gazety nazywają mnie teraz „drugim Wieniawskim”, „cudownym dzieckiem”, a krytycy oklaskują, podziwiają i nagradzają. W sumie to nie wiem, dlaczego akurat ja zdobyłem pierwszą nagrodę. W konkursie brało udział mnóstwo naprawdę świetnych skrzypków.

To prawda, kocham skrzypce, nie zamieniłbym ich na żaden inny instrument, ale czasem zastanawiam się, co by było, gdybym był taki jak… na przykład moi koledzy. Gdybym miał zwyczajne życie, chodził normalnie do szkoły, grał na komputerze zamiast na skrzypcach i bał się klasówki z matematyki… Nie wiem, jak to jest. Zamiast szkoły mam często indywidualne zaliczanie materiału w przerwach między wyjazdami, a zamiast spotkań z kumplami – esemesy i czat.

O, na przykład teraz. Właśnie wróciłem z kolejnej podróży. Ledwie się zdążę dowiedzieć, co było w szkole, zaraz lecę do Berlina na koncert. No właśnie, muszę sprawdzić na fejsie, co tam nowego się wydarzyło.

Otwieram laptopa. Mam nową wiadomość. W jej tytule jest tylko jedno słowo – „Zaproszenie”.

Pewnie znowu na jakiś kurs albo konkurs – myślę i szybko przebiegam wzrokiem treść listu.

Sekretariat anonimowego posiadacza legendarnych skrzypiec Henryka Wieniawskiego, wykonanych w XVIII wieku przez mistrza Guarneriego del Gesù [2], zaprasza Szanownego Pana do rezydencji właściciela tego instrumentu. Co roku umożliwia on jednemu spośród najwybitniejszych na świecie młodych muzyków wykonanie na tym instrumencie wybranego utworu Henryka Wieniawskiego. Termin – do uzgodnienia. Szczegóły spotkania w następnym e-mailu.

Z poważaniem

Siergiej Gorski, Moskwa

Czytam maila raz i drugi. Nie mogę uwierzyć! Skrzypce Wieniawskiego. A to dopiero! Ten „anonimowy właściciel” wybrał właśnie mnie… Drżącymi z podekscytowania palcami wystukuję odpowiedź i czuję, jak mocno wali mi serce.

Szanowny Panie Siergieju – nie wiem, czy to imię tak się odmienia… Może wystarczy więc: Szanowny Panie? Piszę coraz szybciej, tak jakbym się bał, że ten pan Siergiej za chwilę się rozmyśli – dziękuję za wiadomość i zaproszenie. Przyjadę oczywiście. Najlepiej… w przyszłym tygodniu w… – zaraz, zaraz, co ja mam w przyszłym tygodniu? Przerywam na chwilę pisanie i zaglądam do kalendarza w Google. Dzielę go z moją mamą. Ona wpisuje mi kolejne zajęcia. O, po koncercie w Berlinie jadę do Pragi, na kurs. Ale przedtem mam wolny cały tydzień! Miałem, co prawda, zaliczyć wtedy zaległy materiał w szkole. Mama załatwiła wszystko z nauczycielami. Ale jak powiem jej o tej propozycji, na pewno zrozumie – w przyszłym tygodniu w środę – naciskam głośno na klawisz z kropką, dopisuję jeszcze wyrazy szacunku, podpisuję się i klikam „wyślij”.

Lublin, wtorek, 7 grudnia 2012 roku

DECYZJA

Zazwyczaj na wszystkie koncerty, kursy i konkursy jeździ ze mną mama. Jest tłumaczem w wydawnictwie, które wydaje kryminały, może więc pracować gdziekolwiek. Zabiera ze sobą laptop i kiedy ja ćwiczę na skrzypcach, ona tłumaczy książki.

Tym razem jednak mama musi zostać w Warszawie, chociaż nie wpisała w naszym kalendarzu, że te dni ma zajęte. Okazuje się, że przyjeżdża ze Szwecji bardzo ważny i znany autor kryminałów, które ona przekłada. Podobno koniecznie chce się z nią spotkać… Mama ma być tłumaczem na jego spotkaniach z czytelnikami. Powiedziała mi, że ma wielką tremę, tak jak ja przed koncertami. Spotka się osobiście z człowiekiem, którego zna z każdego słowa w jego książkach…

– A jeśli on okaże się zupełnie inny, niż sobie wyobrażałam? – martwi się, pakując moją walizkę. – Zresztą… On też sobie mnie jakoś wyobraża. A jeśli się rozczaruje?

– Mamo! Tobą nie można się rozczarować – uśmiecham się i podaję jej moją ulubioną koncertową koszulę.

Chcę ją pocieszyć, ale naprawdę tak myślę. Moja mama jest najbardziej niesamowitą osobą, jaką znam.

– Maciek… – Mama wkłada koszulę do walizki i długo patrzy na mnie przez zaparowane okulary. – Jadę z tobą – mówi nagle. – Nie puszczę cię samego samolotem do Moskwy.

– Co ty opowiadasz?! Mamo!

– Nigdy sam nie leciałeś! I właściwie nic nie wiemy o tym tajemniczym właścicielu skrzypiec Wieniawskiego…

– Profesor wszystko sprawdził. To jakiś samotny milioner. Każdego roku jeden młody skrzypek jeździ do niego, żeby zagrać na najprawdziwszych skrzypcach Henryka Wieniawskiego. Mamo! Czy ty wiesz, co oznacza to, że on wybrał właśnie mnie?! Utwory Wieniawskiego gram od tylu lat! Znam go z każdej nuty, a teraz mam szansę zagrać na jego skrzypcach! Ty musisz się spotkać ze swoim autorem, a ja z tym milionerem!

Mama patrzy na mnie niepewnie.

– Wszystko rozumiem, ale nie chcę, żebyś jechał sam do jakiegoś obcego człowieka.

– Nigdy żadnemu z tych skrzypków, których zaprosił, nic się nie stało. Dlaczego teraz miałoby być inaczej?

– Maciek, ty nie masz pojęcia, co się dzieje na świecie! – mama mówi do mnie tonem, którego nie cierpię. Tak jakbym był małym dzieckiem, któremu wszystko trzeba tłumaczyć. – Ludzie oszukują, kradną, kłamią, zabijają…

– Mamo! To nie jest jeden z twoich kryminałów! To moje życie!!! – krzyczę, bo chcę, żeby mama zrozumiała, że kiedyś wreszcie muszę jechać gdzieś sam. A nawet… chcę. – Henryk Wieniawski był cztery lata młodszy ode mnie, kiedy zaczął studiować w konserwatorium w Paryżu – mówię ciszej, bo widzę, że mamie zrobiło się przykro. – Jego matka zostawiła go tam samego. I musiał sobie radzić. Czytałem na ten temat – dodaję szeptem.

Mama milczy. Chyba przesadziłem z tymi wrzaskami…

– No dobrze – mówi wreszcie i wzdycha. – Może pani Wieniawska wiedziała, co robi. Jedź.

Moskwa, środa, 8 grudnia 2012 roku

SPOTKANIE

Wysiadam na lotnisku w Moskwie. Czeka tu na mnie tajemniczy mężczyzna w ciemnych okularach. Podchodzi bez słowa, chowając do kieszeni kartkę z moim nazwiskiem. Chwyta mój bagaż, a potem prowadzi mnie do czarnej limuzyny z przyciemnionymi szybami.

Jedziemy dość długo. Mijamy wysokie budynki i cerkwie ze złotymi kopułami. Wreszcie samochód zatrzymuje się przed domem, który wygląda jak jakiś pałac.

Milczący mężczyzna otwiera mi drzwi i prowadzi do środka. Mijamy hol i wchodzimy do salonu. Rozglądam się wokół i mam wrażenie, że znalazłem się na planie jakiegoś filmu. Ściany obwieszone są od góry do dołu obrazami w grubych złotych ramach, z sufitu zwisają wielkie kryształowe żyrandole, a na podłodze leży wzorzysty dywan. Aż boję się na niego wejść…

– Niech tu poczeka – odzywa się wreszcie mężczyzna niby po polsku, ale z wyraźnym rosyjskim akcentem. – Szef odpoczywa. Smożet, pridiot [3]. Póki co, niech siada! – Pokazuje mi rzeźbiony fotel z wygiętymi nogami. – Katia przyniesie czaj [4].

Siadam na brzegu fotela i myślę, że to wszystko rzeczywiście jest dziwne… Najpierw ten tajemniczy mail, potem osobliwy facet, który mnie przywiózł – ni to lokaj, ni to służący, a może szofer… Teraz ten pałac i milioner, który odpoczywa. Ciekawe, jak wygląda? Swoją drogą, niezbyt miło przyjął kogoś, kto właśnie przyjechał z innego kraju na jego wyraźne zaproszenie. Będę tu teraz siedział i czekał nie wiadomo na co.

Nagle otwierają się drzwi i wchodzi młoda kobieta w fartuszku i czepku na głowie. Niesie srebrny samowar [5] i stawia go na stole. Uśmiecha się do mnie i dyga. Po chwili przynosi filiżankę i nalewa mi herbaty. Znowu się uśmiecha, dyga i wychodzi.

Podnoszę filiżankę. Jest piękna, jak wszystko tutaj. Cała złocona, malowana w kolorowe kwiaty i granatowe ornamenty. To pewnie dzieło sztuki. Mmm! I herbata pyszna! Szkoda, że nie ma mamy. Ona bardzo lubi dobrą herbatę…

Rozsiadam się wygodnie w fotelu i uśmiecham sam do siebie. Kumple nie uwierzą, jak im opowiem, gdzie byłem. O, właśnie! Zrobię kilka fotek komórką i wstawię na fejsa. Może złapię tu neta.

Wyciągam mojego nowiutkiego smartfona (kupiłem go sobie za nagrodę w ostatnim konkursie) i pstrykam zdjęcie filiżance, fotelowi, obrazom, samowarowi, dywanowi…

– Może mnie też chcesz sfotografować? – rozlega się nagle po angielsku tuż za moimi plecami.

Podskakuję i obracam się, żeby zobaczyć, kto mówi. Kompletnie łysy, chudy mężczyzna stoi w drzwiach, których wcześniej nie zauważyłem.

– Witam w moim domu – uśmiecha się, widząc moje zaskoczenie, i podaje mi rękę.

UCZTA

– Jesteś zdziwiony? – pyta mężczyzna. – Spodziewałeś się kogoś innego?

– Nie… Nie wiem – jąkam się, szukając angielskich słów. – To pan jest tym milionerem? – pytam wreszcie.

Muszę chyba wyglądać bardzo głupio, bo mężczyzna zaczyna się śmiać.

– Jak widzisz, milioner i biedak, służący i jego pan niewiele się różnią od siebie. Zdaje się, że ostatnio nawet Siergiej prezentuje się lepiej niż ja.

– Siergiej to ten pan, który mnie przywiózł?

– Tak. Mój pomocnik, sekretarz, szofer i lokaj w jednym. Podoba ci się u mnie?

– Tak. Dziękuję, że mnie pan zaprosił i zaproponował, bym zagrał na słynnych skrzypcach Wieniawskiego – mówię. – Czy mogę je zobaczyć? – pytam, bo zaczynam się bać, że cała ta sytuacja to jednak jakaś wielka ściema.

A jeśli mama miała rację…? – zastanawiam się. – Co zrobię, jeśli ten łysy facet rzeczywiście jest jakimś naciągaczem?

– Wszystko po kolei – uśmiecha się mężczyzna. – Rosyjska gościnność nakazuje najpierw przyjąć gościa obiadem. Katia! – woła i natychmiast zjawia się dziewczyna w fartuszku i czepku. – Wsio gatowo [6]?

– Da [7] – Katia dyga dwa razy, najpierw przed swoim pracodawcą, a potem przede mną.

– No, to zapraszam – mówi mężczyzna i prowadzi mnie do jadalni.

Staję jak wryty, widząc wielki stół zastawiony srebrzonymi i złoconymi naczyniami. Na półmiskach leżą dziwne potrawy, których nigdy wcześniej nie widziałem.

– To bażanty w pomarańczach i przepiórki w płatkach róż – wyjaśnia gospodarz.

Chyba zauważył moje osłupienie.

– A to najprawdziwszy rosyjski kawior. Z ikry jesiotra. – Mężczyzna podaje mi talerzyk wypełniony maleńkimi czarnymi kuleczkami. – Jedz, nie wyglądasz najlepiej – uśmiecha się.

Muszę przyznać, że wszystkie te dania rzeczywiście są pyszne i pięknie podane. Katia uwija się i wynosi puste, a przynosi pełne półmiski z nowymi smakołykami.

– Zaraz pęknę – stękam. Mam wrażenie, że naprawdę tak się stanie, jeśli zjem jeszcze chociaż okruszek.

– To teraz tort. Na twoją cześć – mówi milioner. – Raz do roku spotykam się z najzdolniejszym młodym skrzypkiem świata. To dla mnie zawsze wielkie święto.

Tort oczywiście jest ogromny, piętrowy i smakuje obłędnie. Jest czekoladowo-owocowy. Czuję też migdały i coś jeszcze… Chyba alkohol. Nie przypuszczałem, że mogę tyle zjeść… Mój gospodarz popija kawę i patrzy na mnie badawczo.

– A więc wygrałeś konkurs w Lublinie – mówi. – Kiedy Henryk Wieniawski był w twoim wieku, wyruszał właśnie na wielkie tournée koncertowe po Rosji. Kochał Rosję i jej mieszkańców. Rozumiał ich duszę… Dlatego kupiłem te skrzypce. – Mężczyzna spogląda na mnie tajemniczo, a potem wstaje i ruchem głowy pokazuje mi, że mam za nim iść. Wędrujemy przez pokoje i korytarze, aż dochodzimy do pustej sali, w której stoi fortepian i dużo krzeseł.

Ku mojemu zdziwieniu milioner zdejmuje ze ściany jeden z wielkich obrazów w złoconych ramach. Znajduje się pod nim skrytka. Mężczyzna wystukuje jakiś kod i otwiera drzwiczki sejfu. Delikatnie wyjmuje skrzypce i podaje mi.

– Oto one.

Biorę je ostrożnie. Czuję, że ciarki przechodzą mi po całym ciele. To niezwykłe uczucie mieć w rękach ten instrument.

– Możesz coś zagrać, jeśli chcesz posłuchać ich opowieści – zachęca mnie milioner. – One mówią tylko wtedy, kiedy się na nich gra. Oczywiście utwory Wieniawskiego – uśmiecha się. – Przygotuj się na niezwykłą podróż.

Przykładam skrzypce do ramienia. Leżą doskonale. Trącam struny, żeby sprawdzić, czy są bardzo rozstrojone. O dziwo, brzmią idealnie, choć leżały przecież w sejfie… Zaczynam grać Legendę Wieniawskiego. Dźwięk skrzypiec jest nieprawdopodobny! To cudowny instrument! Zamykam oczy i gram dalej. Przypominam sobie moje pierwsze lekcje skrzypiec. Miałem wtedy trzy lata. Dokładnie tyle, ile Henio Wieniawski, kiedy zaczął uczyć się u swojej mamy…

Lublin, rok 1838

DIAGNOZA

– Jesce laz – powiedział Henio, sadowiąc się obok swojej mamy na szerokim fortepianowym krześle.

– Podobało ci się? – uśmiechnęła się pani Regina, która właśnie skończyła grać jeden z mazurków [8] Chopina [9].

– Tak. Jesce laz! – nie ustępował malec.

– A może coś innego? – Pani Wieniawska zagrała pierwsze takty walca [10], ale Henio przerwał jej stanowczo:

– Tamto. Jesce laz.

Pani Regina spojrzała badawczo na syna, pokręciła głową i zagrała raz jeszcze mazurka. Chłopczyk uśmiechnął się z wyraźnym zadowoleniem. Słuchał uważnie i bujał nogami w takt muzyki, a jego ciemne oczy śledziły każdy ruch matczynych dłoni.

Kiedy kilka godzin później pani Wieniawska usypiała marudzących bliźniaków – Józia i Olka – do jej uszu doszedł cichy śpiew.

– Podeszłam do fortepianu i sprawdziłam – opowiadała z przejęciem swojemu mężowi. – Henio śpiewał dokładnie te dźwięki, które grałam, wyobrażasz sobie?

– Pewnie odziedziczył po tobie słuch muzyczny. – Tadeuszowi Wieniawskiemu odkrycie żony nie wydało się aż tak niezwykłe. – Zdrowe mamy dzieci, ot co.

– Tak. Wszystkie się udały, to prawda – odpowiedziała pani Regina. – Ale Henio…

– Nie różni się niczym od pozostałych – przerwał jej mąż. – Jest może tylko nieco bardziej wrażliwy i szybciej się denerwuje. Ale to z pewnością wina częstych dolegliwości brzusznych w niemowlęctwie – stwierdził zdecydowanie, a że był uznanym w mieście lekarzem, żona nie śmiała podważyć jego diagnozy.

CAŁE NUTY

– Raz, dwa, trzy, cztery. Rączka musi być bardziej okrągła. Ślicznie, Heniu. – Pani Wieniawska zaczęła uczyć syna gry na fortepianie. – Teraz nuta „d”. O, świetnie! Raz, dwa, trzy, cztery…

– A dlacego tsy, ctely, mamo? – spytał Henio, który dopiero skończył trzy lata i wciąż jeszcze trochę seplenił.

– Liczymy do czterech, bo gramy całe nuty. A w każdej całej nucie „siedzą” cztery ćwierćnuty. Wszystkie po kolei musimy wymienić. Raz, dwa…

– Nie chcę glać całych nut. Chcę tamto! – przerwał chłopiec, który wyraźnie nudził się żmudnymi ćwiczeniami, po czym wystukał jednym palcem melodię mazurka, nuta po nucie, dokładnie i zgodnie z rytmem. – O! – zakończył i uśmiechnął się do matki.

– Brawo, Heniu! – pani Regina aż klasnęła w ręce z zachwytu. – Bardzo pięknie zapamiętałeś melodię. Ale żebyś mógł grać, musisz nauczyć się nut. Wracamy do ćwiczeń. Nuta „e”. Raz, dwa, trzy…

– Wy-chodź-ty! – roześmiał się Henio i myknął pod fortepian.

– Heniu! – zawołała pani Wieniawska. – Wychodź!

Cisza. A po chwili stłumiony chichot.

– Henryku! – głos pani Reginy stał się nieco twardszy i mocniejszy. – Liczę do trzech, a ty grzecznie siadasz przy instrumencie. Raz, dwa…

– A będziemy glać tamto? – odezwał się malec spod fortepianu.

– Nie. Trzeba ćwiczyć nuty. Chodź tu natychmiast!

Cisza.

– No dobrze – westchnęła wreszcie pani Wieniawska. – Na dzisiaj koniec lekcji – powiedziała i zamknęła fortepian.

W tym momencie Henio wyskoczył spod instrumentu i rzucił się jej na szyję.

W OGRODZIE SASKIM

W każdą sobotę od samego rana pod drzwiami gabinetu doktora Wieniawskiego kłębił się tłum ludzi.

– Napisałeś, Tadeuszu, w ogłoszeniu, że przyjmujesz bezpłatnie ubogich chorych codziennie od godziny siódmej do dziewiątej, a jest już, chwała Bogu, dwunasta i końca nie widać. – Pani Regina martwiła się o zdrowie męża, który według niej stanowczo za dużo pracował.

– Duszko kochana, obiecuję ci, że dziś skończę wcześniej i wybierzemy się na spacer do parku Saskiego – powiedział pan Wieniawski i zniknął w gabinecie.

– Dłużej już nie będziemy czekać – stwierdziła pani Regina, gdy zegar wybił szesnastą, a kolejka pod drzwiami doktora nie zmalała ani trochę. – Ubieramy się – zarządziła i rozpoczęła przygotowania do wyjścia.

Nie było to proste. Czteroletni Julek potrafił sam założyć płaszczyk i buciki, ale młodszy od niego o rok Henio miał z tym duże kłopoty, nie mówiąc już o bliźniakach, które dopiero niedawno świętowały swoje pierwsze urodziny. Trzeba je było nie tylko ubrać, ale jeszcze, fikające ochoczo nóżkami, umieścić w obszernym wózku.

– Jesteśmy gotowi – zdyszana pani Regina poprawiała szaliczki, guziczki i sznurówki. – Mój kapelusz! – chwyciła się za głowę, gdy wyszli wreszcie przed dom. Cofnęła się więc i po chwili wróciła w tak pięknym nakryciu głowy, że cztery pary chłopięcych oczu wpatrzyły się w nią z zachwytem.

Park w Lublinie był zupełnie nowy. Założono go na wzór ogrodów angielskich [11]. Efekt był tak wspaniały, że park zaczęto nazywać Ogrodem Saskim przez porównanie do warszawskiego, któremu ten lubelski (zdaniem mieszkańców) zdecydowanie dorównywał.

– Zobaczcie dzieci, jak tu ładnie! – Pani Wieniawska, pchająca wózek z bliźniakami, chciała koniecznie przekazać starszym chłopcom, szalejącym na żwirowych alejkach, jakąś wiedzę. – Tu rosną klony – pokazywała – a tam dęby. Popatrzcie, zupełnie inne igły mają sosny, inne – cisy, a jeszcze inne – cedry. Liście jesionów i buków są troszkę podobne, widzicie? Tam są kasztanowce i orzechy, w przyszłości będą dawać wspaniałe owoce. O! Sroka! Widzieliście?

Ale chłopców nie interesowały ani drzewa, ani sroka. Uradowani przestrzenią biegali, śmiejąc się i skacząc.

– Laz, dwa, tsy, gonis ty! – Od czasu lekcji z mamą Henio namiętnie liczył.

Teraz rzucił się w pogoń za Julkiem. Nagle usłyszał dobiegającą z oddali muzykę. Stanął jak wryty pośrodku trawnika, a po chwili puścił się pędem w kierunku, z którego dochodziły dźwięki, nie oglądając się na mamę i braci.

– Henryku, stój! – krzyczała pani Regina, ale Henio był już daleko.

– Heniu! Berek! – wołał zawiedziony Julek.

Na próżno. Henio zniknął.

– Mogłam się tego domyślić – mruczała do siebie pani Wieniawska, która w przekrzywionym kapeluszu pchała wózek z bliźniakami, ciągnąc za rękę popłakującego Julka. – O tej porze występują tu wędrowni skrzypkowie, a Heniowi tylko w to graj. No właśnie, graj… On wpada w jakiś zupełny amok, kiedy słyszy muzykę. A ja nie mam już na to wszystko siły!

Zła i zmęczona dotarła wreszcie do parkowej estrady, na której występowała mała orkiestra symfoniczna. Miała szczery zamiar nagadać Heniowi, ale zrezygnowała, kiedy zobaczyła swojego synka, który stał z otwartą buzią przy pulpicie pierwszego skrzypka i dosłownie połykał oczami każdy ruch smyczka.

Lublin, rok 1839

SKRZYPCE

Od czasu przygody z małą orkiestrą symfoniczną w Ogrodzie Saskim, ulubioną zabawą Henryka stało się naśladowanie gry pierwszego skrzypka. Malec przekrzywiał zabawnie głowę, przymykał oczy i przebierał palcami lewej ręki, machając równocześnie prawą.

– Zrobiłem dla ciebie prawdziwe skrzypce – powiedział któregoś dnia Tadzio, starszy, przyrodni brat Henia, i podał chłopcu deseczkę w kształcie skrzypiec z przymocowanymi do niej dwoma kawałkami sznurka oraz patyk. – Jak chcesz naśladować grę skrzypka, to musisz mieć instrument.

Odtąd Henio każdego dnia ćwiczył pilnie grę na swoich „skrzypcach”.

– Gdybyś ty mógł usłyszeć grę wielkiego Paganiniego [12], synku… – wzdychała pani Regina, patrząc na swojego malca, zapamiętale machającego patykiem. – To dopiero jest mistrz!

– Jak on gra? – zapytał Tadzio, który z zainteresowaniem obserwował niebywałą pasję skrzypcową swojego młodszego brata.

– Dobre pytanie – uśmiechnęła się pani Wieniawska. – To wielka tajemnica, którą już wielu próbowało odkryć. Bez skutku. Ojciec twierdzi, że Paganini ma wklęsły obojczyk i dzięki temu może lepiej trzymać skrzypce.

– Ma też nadrozwój palców – wtrącił się doktor Wieniawski, który przysłuchiwał się rozmowie. – Budowa jego dłoni z pewnością nie mieści się w normie fizjologicznej.

– Są i tacy, którzy twierdzą, że Paganini podpisał pakt z samym diabłem – ściszyła głos pani Regina.

– Bzdury! – machnął ręką pan Wieniawski. – Jego predyspozycje fizyczne nie mają nic wspólnego z żadnymi siłami nadprzyrodzonymi. Na koncertach gra tylko utwory skomponowane przez siebie i dla siebie. Ot, i cała tajemnica.

– No, i jego skrzypce – pani Wieniawska spojrzała na Henia szorującego patykiem po deseczce. – Podobno jakiś bogaty kupiec podarował mu instrument z XVIII wieku wykonany przez samego Giuseppe Guarneriego del Gesù [13].

– Ja tez chcę takie! – zawołał nagle Henio, a pani Wieniawska spojrzała znacząco na męża.

Lublin, 10 lipca 1840 roku

CZYSTE DŹWIĘKI

Na piąte urodziny Henio dostał skrzypce. Co prawda nie był to osiemnastowieczny instrument Giuseppe Guarneriego del Gesù, ale wystarczał do nauki podstaw gry.

– Rozmawiałam z panem Hornzielem [14]. To świetny skrzypek i dobry nauczyciel. Zgodził się uczyć naszego Henia. Co o tym sądzisz, Tadeuszu? – Pani Regina obawiała się trochę reakcji męża, który twierdził, że przesadza z tymi nadzwyczajnymi zdolnościami Henryka.

– Nauka jeszcze nikomu nie zaszkodziła – odparł pan Wieniawski. – Nasze dzieci uczą się języków i chwała ci, Duszko, bo to w dzisiejszych czasach umiejętność niezbędna. Jeśli Henio chce, niech uczy się też grać na skrzypcach, chociaż to zupełny ewenement w naszej rodzinie. Ty i twój brat jesteście pianistami. Ja skończyłem medycynę. Skąd się jemu wzięły nagle te skrzypce?

– Nie wiem, Tadeuszu. Ale, wierz mi, widzę w nim wielki talent.

– Talent to jedno, a praca, cierpliwość i odpowiedzialność to drugie. Niech zacznie lekcje, a czas pokaże, co będzie dalej. I nie rób z niego takiego geniusza, Regino. Z medycznego punktu widzenia to niewskazane.

– Ja nic nie robię, Tadeuszu – uśmiechnęła się pani Wieniawska. – Ja tylko patrzę i słucham. A pewnych rzeczy nie da się nie zauważyć. Na przykład nadzwyczajnych zdolności.

– Dobrze już, dobrze. Niech się uczy i tyle – machnął ręką doktor Wieniawski i zamknął się w swoim gabinecie.

Henio zaczął lekcje z panem Hornzielem. Ku zdumieniu mamy cierpliwie grał gamy i wprawki, powtarzając każdy dźwięk niezliczoną ilość razy.

– To ciekawe, Heniu. Nudziły cię ćwiczenia na fortepianie, a na skrzypcach możesz grać je bez końca – powiedziała któregoś dnia pani Regina. – Pewnie pan Hornziel jest lepszym nauczycielem niż ja.

– Nie, mamo – odparł Henio. – Fortepian ma klawisze, które trzeba nacisnąć i tyle. A na skrzypcach cały czas muszę szukać takich dźwięków, które są naprawdę czyste. I to mi się bardzo podoba.

Lublin, rok 1840

POD DRZWIAMI

– Nie uwierzysz, Tadeuszu! W przyszłym tygodniu na koncerty do Lublina przyjeżdża sam Miška Hauser [15]! – Pani Wieniawska pokazała mężowi artykuł w gazecie.

– A któż to taki? – zapytał doktor.

Pani Regina przewróciła oczami.

– No jak to KTO?! Miška Hauser to wybitny węgierski skrzypek! Jego niezwykle romantyczny styl gry wzbudza sensację na całym świecie.

– Tak? No i cóż z tego?

– Chcę go do nas zaprosić.

– Do domu?

– Tak. Na wieczorek muzyczny.

– Duszko, rób co chcesz, tylko mnie w to nie mieszaj. Ty masz naturę artystyczną, ja umysł ścisły. I niech tak pozostanie.

Regina Wieniawska jeszcze tego samego dnia wysłała zaproszenie do Miški Hausera i natychmiast otrzymała odpowiedź, że skrzypek je chętnie przyjął. Rozpoczęła więc przygotowania do wieczoru muzycznego – zakupiła świece, kazała przyrządzić wykwintną kolację i przećwiczyła na fortepianie akompaniamenty do kilku koncertów skrzypcowych.

Wreszcie nadszedł dzień spotkania. Pan Hauser przybył punktualnie.

– Z całego serca dziękuję za zaproszenie – kłaniał się i całował ręce pani Wieniawskiej. – To dla mnie zaszczyt być w tak zacnym domu.

– To ja nie posiadam się z radości, że mogę gościć tak znakomitego skrzypka. Proszę do stołu. Przygotowaliśmy skromny posiłek.

Ów „skromny posiłek”, który składał się z sześciu dań, przeciągnął się do późna. Dzieci poszły już spać. Wreszcie pani Wieniawska zasiadła do fortepianu, a pan Hauser wyciągnął skrzypce. Rozpoczął się koncert. Artysta grał utwory znanych mistrzów, a pani Regina co i rusz zaskakiwała go znajomością repertuaru. Wreszcie zagrał i swoje kompozycje – Rapsodię węgierską oraz Pieśni bez słów.

– Słyszałam je wiele razy w wykonaniu różnych skrzypków – stwierdziła pani Wieniawska – ale dopiero pańska interpretacja sprawiła, że zrozumiałam ich istotę.

W całym tym muzycznym uniesieniu nikt nie zauważył, że mały Henio, którego obudziły dźwięki skrzypiec, wstał z łóżka i bosy, ubrany tylko w koszulinę, przykucnął pod drzwiami salonu. Słuchał z płonącymi policzkami, a ponieważ koncert trwał i trwał, w końcu położył się na chwilę, opierając głowę na progu…

– Będę się już żegnał – powiedział pan Hauser, gdy wybiła północ. – Czas na mnie.

– To był cudowny wieczór – uśmiechnęła się pani Wieniawska. – Dziękujemy.

– A cóż to takiego?! – wykrzyknął skrzypek, który potknął się, wychodząc z salonu. – Tu leży jakieś dziecko!

– Mój ty Boże! Heniu! – pani Wieniawska złapała się za głowę, a potem zaniosła synka do łóżka.

ZMIANA

Pan Hornziel otrzymał propozycję pracy w orkiestrze Teatru Wielkiego w Warszawie.

– Obiecano mi posadę solisty – opowiadał pani Wieniawskiej. – Bardzo mi przykro, że nie będę mógł już dłużej uczyć Henia. To naprawdę wyjątkowo zdolny chłopiec.

– No cóż… I nam jest przykro, że syn straci tak dobrego nauczyciela – westchnęła pani Regina. – Ale przecież rozumiemy i cieszymy się z pana awansu.

Henio jednak nie rozumiał. Popłakał się z żalu za lekcjami skrzypiec, a potem zamknął w swoim pokoju.

– Trzeba czym prędzej znaleźć innego nauczyciela. Tylko kogo? – martwiła się pani Wieniawska.

Wreszcie poszła poradzić się kierownika orkiestry katedralnej w Lublinie, pana Michała Serwaczyńskiego.

– No cóż, szanowna pani – zamyślił się pan Serwaczyński. – Z czystym sumieniem to mogę polecić tylko mojego syna Stanisława. To znakomity skrzypek. I od kilku lat pracuje we Lwowie pod kierunkiem samego Karola Lipińskiego [16]. Gdyby zechciał uczyć pani syna, jest pewne, że malec będzie robił postępy.

– No tak, ale on mieszka we Lwowie.

– Przyjeżdża tu, do Lublina, w każdej wolnej chwili. Teraz na przykład będzie… w środę.

– To pojutrze! – ucieszyła się pani Wieniawska. – A znalazłby czas, żeby zajść do nas?

– Już ja mu powiem, żeby znalazł czas – zaśmiał się pan Serwaczyński.

Gdy pani Wieniawska szła do domu oznajmić Henrykowi, że będzie miał nowego nauczyciela skrzypiec, była przekonana, że sprawi tym synowi wielką radość.

– Chcę pana Hornziela – powiedział Henio, a w jego oczach zabłysły łzy.

– A ja myślę, że polubisz pana Serwaczyńskiego. Słyszałam, że to bardzo dobry skrzypek – spojrzała ciepło na Henia, któremu buzia trochę się jednak rozjaśniła. – Pracuje z największym polskim mistrzem skrzypiec, panem Lipińskim, który ścigał się kiedyś w pojedynku skrzypcowym z samym Paganinim.

– Kto wygrał? – ożywił się Henio.

– Wyobraź sobie, że był remis – odparła pani Wieniawska. – Odtąd Karola Lipińskiego nazywa się polskim Paganinim, a Paganiniego włoskim Lipińskim.

– To dopiero! – zachwycił się Henio, a pani Regina już wiedziała, że nowy nauczyciel spodoba się jej synowi.

SMYCZEK

– Świetnie! Świetnie, Henryku! Znakomicie! – Pan Stanisław Serwaczyński od pierwszego spotkania zachwycił się grą Henia. – Będzie z ciebie skrzypek co się zowie – pochwalił chłopca. – Widzę, że mogę ci już przekazać wielką tajemnicę mistrza Lipińskiego…

– Tajemnicę? – ciemne oczy Henryka zrobiły się wielkie i okrągłe.

– To sprawa smyczka – wyszeptał Serwaczyński.

Henio spojrzał na swój smyczek, nie rozumiejąc, o co nauczycielowi chodzi.

– Wszyscy się zastanawiają, jak to się dzieje, że dźwięk Karola Lipińskiego jest taki mocny. Otóż sekret tkwi w smyczku. A raczej w tym, jak go trzeba trzymać. Musisz inaczej ułożyć palce, Heniu. Głębiej. Tak, żebyś czuł, że mocno trzymasz smyczek i nic ani nikt nie jest w stanie wytrącić ci go z ręki. – Pan Serwaczyński niespodziewanie swoim smyczkiem wytrącił smyczek z ręki Henia. – Widzisz? Tak nie może być. Spróbuj jeszcze raz.

To nie było proste, bo Henio przyzwyczaił się już do takiego trzymania smyczka, którego nauczył go pan Hornziel. Teraz musiał całkiem zmienić ustawienie ręki.

– Fantastycznie! – Pan Serwaczyński uderzał w smyczek Henia coraz mocniej. – Widzisz? Nie dasz go już sobie zabrać. Teraz spróbuj pociągnąć nim po strunach. Nie tak po wierzchu. Głębiej. Mocniej! Dźwięk musi być pełny. O tak!

– On się uczy grać od początku – opowiadała mężowi pani Regina. – Okazuje się, że pan Serwaczyński ma zupełnie inną technikę. Nie mogę się nadziwić, że nasz Henio jest w tym wszystkim taki cierpliwy.

– Co mówisz, Duszko? – mruknął doktor znad książki o chirurgii ogólnej.

– Nic, nic – machnęła ręką pani Wieniawska i poszła do dzieci. Była spokojna o Henia. Miał dobrego nauczyciela. Tymczasem Józio zaczął grać na fortepianie, a Olek bardzo ładnie śpiewał.

Lublin, rok 1841

KONCERT

– Na czwartek wieczór zaprosiłam gości – oznajmiła pani Wieniawska.

– A cóż to za okazja? – zapytał doktor.

– Nic wielkiego. Chciałam, żeby Henio zagrał na jakimś koncercie. Od roku ćwiczy z zapałem, zrobił wielkie postępy. Czas, by się zaprezentował. To ważne, bo każdy muzyk musi nauczyć się grać przed publicznością. Zresztą Józio też się pali do występu, a Olek zapowiedział, że nie chce być gorszy od braci i chętnie zaśpiewa.

– Całe szczęście, że ja nie gram na żadnym instrumencie – uśmiechnął się pan Wieniawski pod wąsem. – Założę się, że i mnie kazałabyś wystąpić.

W salonie zapalono wszystkie świece. Goście zasiedli na przygotowanych krzesłach, kanapach i fotelach. Pani Wieniawska częstowała herbatą i kawą, a pan doktor nalewkami własnej roboty, za których zdrowotne działanie ręczył wykształceniem medycznym.

– Zaprosiłam was wszystkich, drodzy przyjaciele – powiedziała wreszcie gospodyni – aby umożliwić moim synom wystąpienie na pierwszym koncercie, a wam, mam nadzieję, umilić nieco długi, zimowy wieczór.

Rozległy się brawa i głosy aprobaty.

– Jako pierwszy wystąpi więc dzisiaj Aleksander Wieniawski – zapowiedziała poważnie pani Regina. – Zaśpiewa Świteziankę Stanisława Moniuszki [17] do słów naszego wspaniałego Adama Mickiewicza [18] – uśmiechnęła się i zasiadła do fortepianu.

Przestraszony Olek, zachęcany oklaskami publiczności, stanął przy matce i zaczął śpiewać. Głos miał czysty, jasny i dźwięczny. Śpiewał wyraźnie i z dużą swobodą. Gdy skończył, ukłonił się nieco niezdarnie, a potem czerwony z przejęcia usiadł na krześle.

– Teraz przed państwem popis pianistyczny. – Pani Regina najwyraźniej była w swoim żywiole. – Oto wschodzący talent pianistyki polskiej – Józef Wieniawski. Zagra dla nas trzy mazurki Fryderyka Chopina.

Józio z uśmiechem wkroczył na domową scenę i zasiadł do fortepianu. Grał z taką werwą, a jednocześnie wyczuciem, że zdumieni goście zaczęli szeptać między sobą.

– Cóż to za talent!

– Udali się ci mali Wieniawscy.

– Podobni do siebie jak dwie krople wody, a jeden zdolniejszy od drugiego!

Kiedy Józio skończył swój występ, rozległy się gromkie brawa. Zadowolony chłopiec kłaniał się na wszystkie strony i na prośbę słuchaczy jeszcze dwa razy powtarzał ostatni utwór.

– Mili państwo – przemówiła wreszcie pani Regina. – Na zakończenie naszego koncertu wystąpi Henryk Wieniawski, który wykona Koncert skrzypcowy Bériota [19]. Przy fortepianie – ja – dygnęła wdzięcznie i dała znak Heniowi, który ustawił się odpowiednio, przyłożył skrzypce do policzka, uniósł smyczek i zaczął grać.

Umilkły szepty. Zaproszeni goście z otwartymi ustami spoglądali na chłopca, który grał z taką brawurą i szelmowskim uśmiechem, jakby był doświadczonym bywalcem największych światowych estrad.

– Bis! Bis! – wołali wszyscy. – Brawo, Henryk Wieniawski!!!

Henio więc kłaniał się i bisował bez końca, a w jego oczach błyszczało najprawdziwsze szczęście.

Warszawa, rok 1842

PRZESŁUCHANIE

Pan Wieniawski właśnie tego wieczoru po raz pierwszy miał okazję naprawdę przysłuchać się, jak Henio gra na skrzypcach. Dotychczas tylko gdzieś z głębi domu od czasu do czasu docierały do niego dźwięki skrzypcowych wprawek. Był więc bardzo zdziwiony i grą Henia, i niezwykłą reakcją słuchaczy.

– Wiesz, Duszko, słyszałem, że do Warszawy przyjeżdża z Paryża sławny czeski skrzypek Heinrich Panofka [20] – zwrócił się do żony podczas kolacji. – Pomyślałem, że może zrobiłbym sobie kilka dni urlopu i wybrał się z Heniem na jego koncert, co myślisz?

– Myślę, że to znakomity pomysł – uśmiechnęła się pani Regina, zadowolona, że mąż nareszcie zauważył nadzwyczajne zdolności syna.

– A zatem jedziemy! Wyszykuj Henia na drogę. I niech weźmie ze sobą skrzypce.

– Ale po co? Przecież to nie on będzie grał!

– Nigdy nic nie wiadomo – mruknął doktor Wieniawski i zniknął w gabinecie.

Nie chciał zdradzić żonie, jaka myśl zaświtała mu w głowie. Od czasu, gdy usłyszał koncertującego Henia, nie przestawał się zastanawiać, czy żona nie ma jednak racji, wychwalając talent chłopca. Postanowił sprawdzić to osobiście. Koncert w Warszawie miał być tylko pretekstem. W rzeczywistości pan Wieniawski chciał poprosić mistrza Panofkę, aby ten przesłuchał Henia i wydał o nim opinię.

– Muszę wreszcie wiedzieć, jak jest. Jeśli rzeczywiście mamy w domu geniusza, to trzeba coś z tym dalej robić. Jeśli jednak Duszka przesadza (jak to matki mają w zwyczaju), lepiej, żebym o tym wiedział, zanim mi do reszty dzieciaka popsuje – mruczał do siebie.

Nadszedł dzień wyjazdu. Henio w odświętnym ubranku jedną ręką ściskał kurczowo dłoń ojca, a w drugiej niósł futerał ze skrzypcami. Miał osiem lat i po raz pierwszy wyjeżdżał z Lublina.

Warszawa bardzo mu się spodobała.

– Tato! Ile tu dorożek! – wołał i rozglądał się na wszystkie strony.

– Musimy dotrzeć do Teatru Wielkiego. Tam będzie koncert – zarządził pan Wieniawski.

Gdy przybyli na miejsce, okazało się, że sala, chociaż ogromna, wypełniona jest po brzegi podekscytowanymi słuchaczami.

Jak ja się dostanę do tego Panofki? – drapał się po głowie pan Wieniawski, który nagle zdał sobie sprawę, że jego wyprawa nie do końca jest przygotowana, a wielki skrzypek nawet nie wie o ich istnieniu.

Koncert trwał długo. W pierwszej części Panofka grał utwory Mozarta [21], Vivaldiego [22] i Bacha [23]. Po przerwie, w drugiej części koncertu, zaczął improwizować na tematy ze znanych oper, popisując się swoimi umiejętnościami technicznymi. Publiczność szalała, a pobladły z wrażenia Henio siedział jak zaczarowany, zaciskając dłonie na futerale swoich skrzypiec.

– Idziemy, synku! – Gdy oklaski wybrzmiały, pan Wieniawski chwycił chłopca za rękę i zaczął się przeciskać przez wychodzący tłum w kierunku garderoby.

– Dokąd, tatku?

– Do pana Panofki. Pogratulować mu i pokazać, jak ty grasz.

– Ale jak to?

– Zwyczajnie. Zagrasz mu to, co na koncercie w domu, a on powie, jak mu się podoba.

Henio zamilkł, zastanawiając się, o co właściwie ojcu chodzi. Bardzo podobała mu się gra skrzypka, ale myśl o tym, że ma przed nim zagrać, była dla niego nieco onieśmielająca.

– Pan do kogo i w jakiej sprawie? – Przed garderobą skrzypka stał jakiś młodzieniec.

– Przyszedłem złożyć panu Panofce uszanowanie i zaprezentować mojego syna – odpowiedział z godnością pan Wieniawski.

– A jest pan umówiony?

– W pewnym sensie…

– Proszę poczekać. Zaraz zapytam, czy mistrz znajdzie czas – powiedział młodzieniec i zniknął za drzwiami.

Po chwili wyszedł i zaprosił do środka Henia wraz z ojcem.

– A więc mam przesłuchać tego chłopca? – odezwał się pan Panofka po niemiecku. – I podobno był pan umówiony? – spojrzał spod oka na doktora Wieniawskiego.

– Ehmm… – chrząknął pan Tadeusz. – Proszę mi wybaczyć moje nieco obcesowe zachowanie – odpowiedział w języku niemieckim. – Otóż, widzi pan… Moja żona, pianistka, twierdzi, że chłopiec ma nadzwyczajne zdolności muzyczne. Ja jestem lekarzem, znam się na tym, co komu i gdzie trzeba wyciąć lub uciąć, ale nijak nie jestem w stanie rozpoznać, czy ten chłopak rzeczywiście ma talent. Niechże mi pan pomoże!

– Dobrze już, dobrze – uśmiechnął się skrzypek. – A ile ty, chłopcze, masz lat? – zapytał Henia, tym razem po francusku.

– Osiem – bąknął speszony Henio nienaganną francuszczyzną.

– A co umiesz grać? – Pan Panofka przeszedł na język rosyjski.

– Koncerty skrzypcowe – odpowiedział również po rosyjsku chłopiec.

– No dobrze, ale jakie? – uśmiechnął się pobłażliwie pan Panofka.

– Maysedera [24], Crémonta [25], Bériota… – zaczął wymieniać Henio.

– Ho, ho, ho! – wykrzyknął skrzypek. – To trudny repertuar! Ale skoro tak twierdzisz… W takim razie poproszę o Koncert Bériota – powiedział znowu po francusku, a potem rozsiadł się wygodnie na krześle i spojrzał z protekcjonalnym uśmiechem na chłopca, który wyciągnął skrzypce z futerału.

Henio zaczął grać, a pan Wieniawski nie spuszczał oczu z twarzy Panofki. Z każdym kolejnym dźwiękiem stawała się ona poważniejsza i bledsza.

Miałem rację. Duszka przesadzała z tym talentem – doktor był przekonany, że gra syna nie podoba się wielkiemu skrzypkowi. Zrobiło mu się nawet nieco lżej na duszy. – Kłopot z głowy – pomyślał i westchnął z ulgą, gdy Henio skończył grać.

– Fenomenalnie!!! – wykrzyknął tymczasem Panofka. – W grze i duszy tego malca płonie najprawdziwszy ogień! Taki, który rozpali słuchaczy na całym świecie. Proszę pana! – zwrócił się po czesku do skołowanego pana Wieniawskiego. – To dziecko rozsławi pańskie nazwisko!

– Nie może być – wyjąkał pan Tadeusz. – A więc Duszka miała rację.

Lublin, rok 1842

PARYŻ

– Pan Panofka powiedział, że najlepiej będzie, jeśli wyślemy Henia na naukę do konserwatorium w Paryżu – oznajmił żonie doktor Wieniawski zaraz po powrocie z Warszawy. – Zna biegle język francuski, poradzi sobie.

– Co takiego?! – zdenerwowała się pani Regina. – Przecież on ma dopiero osiem lat!

– To wielki talent, Duszko – pan Tadeusz spojrzał poważnie na żonę. – Nie możemy go zmarnować.

– Też coś! – żachnęła się pani Wieniawska. – Trąbię ci o jego nadzwyczajnych zdolnościach już od dobrych kilku lat. Do tej pory nie słuchałeś, a teraz chcesz nagle dziecko samo wysłać na drugi koniec świata?! Po moim trupie!

– Ale Paryż to nie koniec świata, Regino! Wszystko już obmyśliłem – próbował uspokoić żonę pan Wieniawski. – Po pierwsze, w Paryżu mieszka i pracuje, akurat w Konserwatorium Paryskim, twój brat Edward. Czyż może być lepiej?

– On uczy fortepianu, nie skrzypiec – odburknęła pani Wieniawska.

– Nie szkodzi – uciął doktor. – Wszystkie zajęcia odbywają się w tym samym budynku. Po drugie – ciągnął – wraz z Heniem wyślemy do Paryża Tadzia. Już od dawna myślałem, że po skończeniu studiów medycznych w Moskwie powinien podjąć praktykę lekarską gdzieś w Europie. Paryż się do tego świetnie nadaje. W ten sposób upieczemy dwie pieczenie na jednym ogniu – Tadzio zajmie się bratem i swoją praktyką. Czy to nie wspaniały plan?

– Nie zgadzam się! – pani Wieniawska złożyła energicznie ręce. – Henio jest mały, a Tadzio zajęty swoimi sprawami nie będzie miał czasu, żeby go dopilnować.

– Nie przesadzaj, kochanie. Chłopcy muszą być dzielni.

– A kto za to wszystko zapłaci? – pani Regina wyciągnęła ostatnią kartę z rękawa. – Przecież takie studia kosztują majątek!

– O tym też pomyślałem! – ucieszył się pan Wieniawski. – Złożymy wniosek o stypendium [26] cara [27] dla naszego Henia.

– I akurat nasz syn je dostanie?! – zaśmiała się pani Wieniawska, ale twarz jej nieco pobladła.

– A zobaczysz, że dostanie – odpowiedział twardo pan Tadeusz i zakończył rozmowę.

Miesiąc później przyszła pocztą odpowiedź z kancelarii gubernatora, że Jego Carska Mość Imperator Mikołaj postanowił opłacić studia w Paryżu wybitnego talentu, jakim jest Henryk Wieniawski z Lublina.

Lublin, rok 1843

PODRÓŻ DYLIŻANSEM [28]

– Jadę z nim – oznajmiła pani Wieniawska mężowi, gdy wszyscy już nacieszyli się listem od carskiego namiestnika. – Mówię poważnie.

– A co z Julkiem, Józiem i Olkiem? Co ze mną? – wykrzyknął pan Tadeusz. – Chcesz nas zostawić?!

– Co mam zrobić? – rozpłakała się pani Regina. – Nie puszczę Henia samego w tak daleką i niebezpieczną podróż. To delikatne i wrażliwe dziecko. Zepsują mi go…

– No dobrze już, dobrze. – Pan Wieniawski nie bardzo wiedział, co zrobić z łkającą żoną. – Nie płacz, Duszko. Wszystko się jakoś ułoży – przytulił ją do siebie.

– Pojadę, chociaż tylko na miesiąc, żeby go tam jakoś urządzić. – Nieco już rozpogodzona pani Wieniawska głośno wytarła nos. – A potem wrócę do was – uśmiechnęła się przez łzy.

– Miesiąc spędzisz w Paryżu, a drugi w podróży – mruknął pan Tadeusz, ale gdy spojrzał w zapłakane oczy żony, natychmiast zamilkł.

Kilka dni później pan Wieniawski wraz z Julkiem, Józiem i Olkiem odprowadził żonę, Henia i Tadzia pod pocztę, skąd odjeżdżał dyliżans do Paryża.

Była jesień. Lublin otulony ciepłem kolorowych liści wydawał się Heniowi najpiękniejszy w świecie. Chłopiec patrzył przez okno powozu na znikający w oddali zamek na wzgórzu i zastanawiał się, jaki będzie ten Paryż…

Paryż, rok 1843

OBIETNICA

Regulamin Konserwatorium Paryskiego jasno określał, że na tej uczelni mogą uczyć się tylko obywatele francuscy, którzy ukończyli dwanaście lat.

Tymczasem ośmioletni Henio jechał dyliżansem i nic o tym nie wiedział.

– I co teraz? – załamała ręce pani Wieniawska, gdy po dwóch tygodniach niewygodnej jazdy trzęsącym powozem po rozmokłych drogach, nierównych brukach i leśnych wybojach dotarli wreszcie na miejsce, a brat, Edward Wolff, uświadomił jej sztywne zasady panujące na uczelni.

– Mamy wielki kłopot – powiedział. – Swego czasu próbował dostać się tu Liszt [29], bez skutku.

– Pakujemy się więc i odjeżdżamy najbliższym dyliżansem powrotnym. – Pani Regina chwyciła walizkę.

– Poczekaj! Skoro przyjechaliście, powinniśmy przynajmniej spróbować – zatrzymał ją brat. – Niech Henio zagra przed komisją i zobaczymy, co będzie dalej.

Drżący z przejęcia Henryk wykonał przed profesorami wymagany program. Jego gra wszystkim bardzo się spodobała, ale to nie wystarczyło, żeby przyjąć go do Konserwatorium Paryskiego wbrew panującym przepisom.

– I co my zrobimy z tym chłopcem? – zastanawiali się muzycy. – Z pewnością jest zdolny, ale ma dopiero osiem lat i nie jest Francuzem…

– Proponuję pewien eksperyment – powiedział jeden z młodych nauczycieli skrzypiec, pan Massart. – Dajmy malcowi nuty III Koncertu skrzypcowego Kreutzera [30] z poleceniem, żeby nauczył się utworu w dwa tygodnie, ale tylko na podstawie nut, bez dotykania instrumentu. Jeśli przejdzie pozytywnie ten egzamin – co wydaje się mało prawdopodobne – będzie to dowód, że jest genialny. Wtedy go przyjmiemy.

Na twarzach starszych profesorów rozbłysły uśmiechy. Pokiwali siwymi głowami i zgodzili się na plan pana Massarta, który wezwał Henia ponownie na salę.

– W tych nutach zapisany jest koncert, którego musisz się nauczyć w ciągu dwóch tygodni – powiedział, a chłopiec kiwnął grzecznie głową. – Ale obiecaj, że przez cały ten czas nie dotkniesz skrzypiec.

– Jak to? – zdziwił się Henryk. – To jak ja się mam nauczyć to grać?

– Tylko patrząc w nuty – uśmiechnął się pan Massart. – To ważny egzamin, który nam pokaże, jakie są twoje zdolności i słuch muzyczny.

– Hm… – zasmucił się Henio. – Ale ja lubię grać na skrzypcach.

– Dwa tygodnie wytrzymasz. Tylko musisz dotrzymać słowa i nie dotykać instrumentu. Obiecujesz?

– Tak – wyszeptał chłopiec i spuścił głowę.

Kolejne dni ciągnęły się niemiłosiernie. Henio spędzał prawie cały czas z nosem w nutach. Wodził po nich wzrokiem, dotykał palcami i wyobrażał sobie, że gra. Nie było to łatwe…

– A może byśmy pospacerowali? Paryż jest taki piękny – pani Regina zachęcała go do wyjścia z domu.

– Boję się, że nie zdążę – martwił się chłopiec.

– I tak nic z tego nie wyjdzie – szepnął pan Edward siostrze na ucho. – To niemożliwe, żeby nauczyć się tak trudnej muzyki w tak krótkim czasie i to jeszcze bez grania. Niech malec lepiej pozwiedza miasto. Przynajmniej tyle będzie miał z tej podróży.

– Ubieraj się, Heniu. Wychodzimy – zarządziła wreszcie pani Wieniawska, której żal było syna.

LIZAK

Gdy Henio wraz z mamą przeszedł się ulicami Paryża, od razu poweselał. Zwłaszcza kiedy za którymś rogiem zobaczył sklep ze słodyczami.

– Kupisz mi lizaka, mamo? – zawołał.

– Kupię – uśmiechnęła się pani Regina, która ucieszyła się, że chłopiec znowu jest jej małym Heniem, trochę niesfornym i wciąż jeszcze dziecinnym. – Przespacerujmy się nad Sekwaną [31] – powiedziała, a szczęśliwy Henryk pomaszerował za nią, liżąc okrągłego lizaka.

– Przepraszam, czy pani Regina Wieniawska? – zapytał nagle jakiś szczupły, elegancki pan.

– O mój Boże! – wykrzyknęła matka Henia. – Pan Chopin! Heniu, bądź grzeczny i ładnie się przywitaj z panem. To Fryderyk Chopin – wyszeptała synowi do ucha.

– Dzień dobry – ukłonił się Henryk i spojrzał badawczo na Chopina. – To naprawdę pan skomponował tę etiudę, którą mama tak często gra, a w której słychać huk wystrzałów [32]?

– Tak – zaśmiał się Chopin – to ja. A co państwa sprowadza tu, do Paryża? – zwrócił się do pani Reginy.

– Mój syn, Henio – pani Wieniawska objęła Henryka – dostał zupełnego obłędu na punkcie skrzypiec. I to chyba nie są jakieś fanaberie, tylko rzeczywiście nadzwyczajne zdolności. Mąż pojechał z nim na przesłuchanie do pana Panofki, a ten zalecił naukę w konserwatorium w Paryżu. No i jesteśmy.

– Coś takiego… – Chopin spojrzał uważnie na Henia. – To będziesz studiował w Paryżu?

– Jeszcze nie wiadomo – odpowiedział chłopiec. – Najpierw muszę zdać egzamin. Dostałem nuty Koncertu skrzypcowego Kreutzera. Muszę się go nauczyć przez dwa tygodnie, ale bez dotykania skrzypiec. Tydzień już minął.

– I co? – zainteresował się Chopin.

– Już prawie wszystko umiem, ale bardzo chciałbym móc to zagrać – ożywił się Henio, a matka spojrzała na niego ze zdziwieniem. – Pan Serwaczyński często mówił, że jak się nie gra na instrumencie, to on traci głos. Co ja zrobię, jak moje skrzypce przestaną grać?

– Mądrze mówił ten Serwaczyński – pokiwał głową Chopin. – A z tym egzaminem to dziwna sprawa. Przecież od razu widać, że Henio to wielki muzyk. – Spojrzał poważnie na panią Reginę, która stała zarumieniona i nie wiedziała, co powiedzieć.

– To ja się z panem podzielę moim lizakiem – odparł zadowolony Henio, który wyczuł w Chopinie bratnią duszę. – Mama mi go kupiła przed chwilą. Jest pyszny, a z tej strony jeszcze go nie lizałem – uśmiechnął się i podał Chopinowi okrągły cukierek.

EGZAMIN

– Udało ci się, Henryku, dotrzymać obietnicy? – zapytał pan Massart, gdy Henio w eleganckim ubranku przyszedł na ostateczny egzamin do konserwatorium.

– Tak. Ale było bardzo trudno – powiedział chłopiec. – I boję się, że moje skrzypce straciły głos.

– Zaraz zobaczymy – uśmiechnął się profesor. – Wyjmij je z futerału i zagraj nam to, czego się nauczyłeś.

Henryk z taką radością otworzył futerał, wyjął skrzypce i przyłożył je do policzka, że profesorom zrobiło się przykro z powodu dwutygodniowego zakazu.

– Dotrzymał obietnicy – szeptali.

A on zaczął grać, z każdą nutą wprawiając wszystkich w coraz większe zdumienie. Grał czysto, z wielkim uczuciem i niezwykłą swobodą, tak jakby ten utwór wykonywał już wiele razy.

– Niemożliwe! – wykrzykiwali egzaminatorzy. – Albo on to już kiedyś grał, albo to…

– …geniusz – powiedział pan Massart. – Nie wiem, co panowie zdecydujecie, ale ja jestem gotowy natychmiast przyjąć tego malca do swojej klasy.

– Kto jest za przyjęciem Henryka Wieniawskiego do Konserwatorium Paryskiego? – zapytał najstarszy z profesorów. Wszyscy podnieśli ręce.

– Nie straciły głosu! – powiedział tymczasem Henio. – Grają dokładnie tak jak przedtem. Tylko palce mnie troszkę bolą.

– Teraz ja ci coś obiecam. – Pan Massart podszedł do chłopca. – Nigdy już nie pozwolę, żebyś musiał odkładać skrzypce. Będziesz grał, ile dusza zapragnie. Od rana do wieczora!

– Hurra!!! – wykrzyknął Henio i pobiegł do mamy, która stała za drzwiami na korytarzu.

STANCJA

Pani Wieniawska szykowała się do wyjazdu.

– Henio został przyjęty do konserwatorium, Tadzio rozpoczął praktykę lekarską, więc na mnie czas. Wracam do domu – powiedziała bratu.

– Niestety, została jeszcze jedna niezałatwiona sprawa – odparł pan Edward. – Trzeba znaleźć jakąś stancję dla Henryka.

– Jak to? Nie może mieszkać u ciebie?

– Regino, mnie całymi dniami nie ma w domu. Kto zajmie się Heniem? Musi regularnie jeść i o określonych porach kłaść się spać, a ja mu tego nie zapewnię.

– No tak… Przecież nie mogę go zostawić z Tadziem – zmartwiła się pani Wieniawska. – Co zrobić?

– Słyszałem, że na rue [33] Bergère pani Voislin prowadzi pensję dla studentów konserwatorium. To podobno zacna kobieta, a mieszkanie usytuowane jest blisko uczelni, byłoby więc Henrykowi wygodnie.

– A jaka jest cena tej stancji?

– Nie mam pojęcia.

– Zatem trzeba tam pójść i zapytać.

Jeszcze tego samego dnia pani Wieniawska wraz z Heniem wybrali się na rue Bergère do domu pani Voislin. Drzwi otworzyła im postawna, wyglądająca dobrodusznie kobieta.

– Jaki śliczny chłopczyk! – wykrzyknęła na widok Henia, a pani Wieniawska od razu ją polubiła.

– Madame [34] Voislin – powiedziała. – Mój syn ma dopiero osiem lat, a rozpoczyna naukę w Konserwatorium Paryskim. Jest wrażliwy, delikatny i bardzo zdolny.

– Na czym gra? – zapytała gospodyni.

– Na skrzypcach – odpowiedział Henio.

– Hm… To dość przykre dźwięki – mruknęła pani Voislin do siebie, ale natychmiast się uśmiechnęła i powiedziała głośno: – To wspaniale! Uwielbiam skrzypce!

– Więc chodzi o to – kontynuowała tymczasem pani Wieniawska – żeby mój syn znalazł przyjazne miejsce, w którym mógłby odpoczywać po lekcjach, zbierać siły i ćwiczyć.

– O! To nie mogła pani lepiej trafić! – wykrzyknęła Sabina Voislin. – Ja kocham takich chłopców! – zaśmiała się trochę zbyt głośno. Pani Wieniawskiej jednak tak zależało na znalezieniu lokum dla Henia przed odjazdem do domu, że wydawała się tego nie słyszeć.

– Najważniejsze dla mnie jest to, żeby Henio regularnie jadł i kładł się spać najpóźniej o godzinie dwudziestej pierwszej.

– Kochaniutka, może być pani całkowicie spokojna! – krzyknęła pani Sabina. – Ja już nie takich chłopaczków wyniańczyłam. Na własnej piersi – dodała z dumą.

– Widzę, że szanowna pani ma duże doświadczenie w prowadzeniu stancji. – Regina Wieniawska spojrzała z wdzięcznością na gospodynię. – Ale martwię się też o drogę Henia do konserwatorium. Nie zna Paryża, jeszcze się gdzieś zgubi, albo, nie daj Bóg, ktoś na niego napadnie, jak będzie wracał wieczorem po zajęciach. Czy mogłaby go pani odprowadzać? Przynajmniej na początku?

– Ależ oczywiście, droga pani! Zrobię to z przyjemnością – madame Sabina rozciągnęła usta w uśmiechu, pokazując niekompletne uzębienie.

– A jeśli chodzi o cenę… – napomknęła jeszcze pani Regina.

– Dogadamy się – przerwała jej pani Voislin. – Najważniejsze jest dziecko – dodała z całą powagą, a pani Wieniawskiej zrobiło się ciepło na sercu.

– Heniu – powiedziała, gdy została już sama z synem. – Myślę, że mogę być o ciebie spokojna. Pani Voislin wydaje mi się miłą, ciepłą kobietą. Co ty o niej myślisz?

– Nie wiem… – chłopiec spuścił głowę. – Myślę, że nie lubi skrzypiec. Kiedy się tak głośno śmiała, widziałem, że ma czarne zęby. Boję się, że będzie chciała mnie połknąć.

– Co ty wymyślasz?! – wykrzyknęła pani Regina. – Pani Sabina Voislin prowadzi znaną w Paryżu pensję! Jak możesz tak o niej mówić?

– Przepraszam – skulił się Henio. – Na pewno jest tak, jak mama mówi…

CODZIENNOŚĆ

Tymczasem, gdy tylko pani Wieniawska pożegnała syna i odjechała do Lublina, Sabina Voislin skierowała na Henia swój tłusty palec udekorowany licznymi pierścionkami i oznajmiła szorstkim tonem:

– Żebyś sobie przypadkiem nie myślał, że będę cię niańczyć. Mam dość własnych spraw na głowie. Słyszysz?!

– Tak jest, proszę pani – wyszeptał przestraszony chłopiec.

– I żadnego odprowadzania. Musisz nauczyć się chodzić do szkoły sam. Zrozumiano?! – ryknęła gospodyni.

– Tak, proszę pani – wyjąkał Henio, który drżał cały na widok czarnych zębów pani Voislin.

I tak zaczęła się paryska codzienność ośmioletniego Henryka. O szóstej rano budziło go tłuczenie garnkami dochodzące z kuchni. Wstawał, szedł po wodę (pani Sabina nalewała mu zimnej, twierdząc, że to zdrowiej) i mył się w misce w swoim pokoiku.

– Leć po węgiel – burczała pani Voislin. – Zaraz obudzi się moja córka. Muszę nagrzać jej wody do mycia.

Henio posłusznie robił, co chciała, chociaż zastanawiał się, dlaczego córka gospodyni nie musi dla zdrowia myć się w zimnej wodzie, a on tak. Ale jak tylko wypełnił jedno polecenie, natychmiast padało następne.

– Wyczyść buty mojej córki. I moje chodaki też przy okazji – śmiała się chrapliwie pani Voislin, pokazując czarne zęby, których Henio tak się bał. Starał się więc być grzeczny i sprawiać jak najmniej kłopotu. Prawie nic nie mówił, co najwyżej szeptał: „Tak jest, proszę pani…”, „Oczywiście, proszę pani…”, „Już, proszę pani…”.

– Śniadanie! – krzyczała tymczasem pani Sabina i tłukła przypaloną patelnią.

Przygotowywane przez nią jedzenie było okropne. Śmierdziało zjełczałym tłuszczem i rybami. Heniowi smakowały tylko kawa i wino, które pani Voislin podawała do obiadu. Całe szczęście, że od czasu do czasu wuj Edward zapraszał go do siebie, albo dawał luidora [35], żeby kupił sobie w pobliskiej piekarni ciepłego croissanta [36]. Henio ani razu mu się nie poskarżył na swoją gospodynię i warunki na stancji.

Gdyby nie pan Massart… – myślał sobie, maszerując z przewieszonym przez ramię futerałem w kierunku konserwatorium – gdyby nie mój nauczyciel, sto razy bardziej wolałbym Lublin od Paryża.

SKRZYPCOWE TAJEMNICE

– Posłuchaj, Henryku. Opowiem ci o twoim instrumencie – powiedział pan Massart do Henia na pierwszej lekcji skrzypiec. – Już bardzo, bardzo dawno temu istniały różne proste instrumenty strunowe, z których wydobywano dźwięk poprzez pocieranie strun smyczkiem. Miały najrozmaitsze kształty i rozmiary, niektóre tylko jedną lub dwie struny. Było wiele sposobów ich trzymania. Wydobywano z nich najróżniejsze dźwięki. Wreszcie jakiś nieznany geniusz połączył świerk z jaworem i stworzył instrument taki jak ten – profesor dotknął skrzypiec Henia, a one cicho zabrzmiały.

Chłopiec miał wrażenie, że profesor wtajemnicza go w coś wielkiego.

– Zbudowanie dobrych, pięknie brzmiących skrzypiec jest prawdziwą sztuką – kontynuował tymczasem pan Massart. – Zajmują się nią lutnicy, którzy każdy instrument wytwarzają ręcznie i robią to bardzo pieczołowicie. Wybranie odpowiedniego drewna, przygotowanie go, obróbka, zestawienie poszczególnych części, malowanie, lakierowanie i wykańczanie trwa czasem nawet kilka lat.

– I potem powstają takie skrzypce, jakie miał Paganini? – zapytał Henio.

– O, widzę, że sięgasz od razu do najwyższej półki – uśmiechnął się profesor. – Paganini miał instrument z XVIII wieku wykonany przez samego Giuseppe Guarneriego del Gesù.

– Wiem – odpowiedział Henio. – Mama mi o tym opowiadała. Ja też bym chciał takie skrzypce.

– Wszystko jest możliwe. – Pan Massart zrobił tajemniczą minę. – Co roku w naszym konserwatorium odbywa się konkurs. Najlepszy uczeń otrzymuje złoty medal i… coś jeszcze.

– Co? – oczy Henia aż zaiskrzyły się z ciekawości.

– Nie mogę ci tego zdradzić – mrugnął profesor. – To tajemnica. W każdym razie warto ćwiczyć – powiedział, a Henio uśmiechnął się i zaczął grać. – Bardzo dobrze, Henryku – pochwalił go profesor. – Świetnie opanowałeś nuty. Ale twoje skrzypce wciąż jeszcze mają zbyt suchy dźwięk. Nad tym będziemy jeszcze pracować. A na dziś – koniec.

Henio wracał na pensję pani Voislin i cały czas myślał o tym, co powiedział mu profesor. Kiedy dotarł do swojego pokoju, wyjął skrzypce i zaczął oglądać je ze wszystkich stron. Potem trącił kolejne struny i przesunął po nich smyczkiem.

I co ja mam robić, żeby dźwięk był bardziej mokry? – martwił się. – Może skrzypce, jak człowiek, potrzebują kąpieli? – pomyślał i polał instrument wodą z dzbanka.

NATURALNE VIBRATO [37]

Pani Voislin zatykała sobie uszy za każdym razem, kiedy słyszała, że Henio gra na skrzypcach.

– Te skrzypcowe jęki mnie wykończą. Mam od tego rzępolenia ciągłą migrenę! – chwytała się za głowę. – Henryczku! – krzyczała tak głośno, że słychać ją było w całym Paryżu. – Skocz no szybko do piekarni po chleb na kolację.

Henio grzecznie przerywał ćwiczenie i pędził po chleb. Ledwie go przyniósł, pani Voislin wołała:

– Henryczku, skończyła mi się właśnie oliwa, biegnij szybko i przynieś mi tu trochę w butelce!

Henio posłusznie przynosił oliwę i już w progu słyszał krzyk pani Voislin:

– Henryczku, pomóż mi wynieść mokrą bieliznę do suszarni!

Henio kiwał głową i rozwieszał ogromne prześcieradła i pościele na sznurach zamocowanych pod samym sufitem.

Pani Voislin była bardzo zadowolona z uległości i posłuszeństwa chłopca. Wydawała więc coraz to nowe rozkazy:

– Henryczku, przynieś baniak wody do mycia! Prędko!

– Henryczku, trzeba przydźwigać z piwnicy wiadro węgla!

– Henryczku, trzeba umyć podłogę w kuchni! Co się tak guzdrzesz, Henryczku!

Henio obiecał mamie, że będzie grzeczny. Starał się więc wypełniać jak najdokładniej wszystkie polecenia pani Voislin. Ale od noszenia ciężkiego wiadra z węglem i baniaków z wodą drżały mu ręce…

– Heniu, zauważyłem, że ostatnio nadużywasz vibrato – powiedział profesor Massart na jednej z lekcji. – To bardzo cenna technika, ale nie można z nią przesadzać.

Henio próbował uspokoić drżenie rąk, ale gdy tylko wrócił na stancję, natychmiast otrzymał rozkaz mycia okien.

– Pani Voislin, ja nie mogę – próbował się wymówić. – Mnie potem ręce drżą i profesor mówi, że źle gram…

– Nic mnie to nie obchodzi! – ryknęła pani Voislin. – Masz mi pomagać i koniec! Nie po to cię tu trzymam, żebyś w kółko rzępolił!

Mamo – Henio wieczorem napisał do domu list. – U mnie wszystko dobrze. Dużo się uczę i gram na skrzypcach. Jak wrócę do domu, to będziesz mogła zwolnić gosposię. Ja wszystko zrobię.

Paryż, rok 1844

MAŁY POLAK

Minęło kilka miesięcy.

– To niewiarygodne! – opowiadał profesor Massart swoim kolegom z konserwatorium. – Postępy, które moi uczniowie czynią zwykle podczas dwóch miesięcy ciężkiej i żmudnej pracy, mały Wieniawski robi w ciągu dwóch lekcji.

– Tak… Trzeba przyznać, że takiego ucznia, jak ten le petit Polonais [38] jeszcze w naszym konserwatorium nie było.

– Oby go tylko nie zmarnowała sława…

Ale to – jak na razie – nie groziło Heniowi wciąż ćwiczonemu przez panią Voislin.

– Znowu to pitolenie – mruczała gniewnie, kiedy Henio zaczynał grać. – Z niego wyrośnie kaleka – powtarzała. – On nic oprócz tego grania nie potrafi. Jego matka powinna mi dodatkowo płacić za to, że uczę go życia. Henryczku!!! – krzyczała na całe gardło. – Węgiel trzeba przynieść! I przy okazji wodę!!!

Tymczasem pan Massart po sześciu miesiącach nauki postanowił zaprezentować Henia paryskiej publiczności.

– Wystąpisz na poranku muzycznym w salonie pani Erard – oznajmił swojemu uczniowi. – Przyjdą cię słuchać wszystkie znakomitości artystyczne Paryża. To będzie twój pierwszy publiczny koncert! Cieszysz się?

Henio przytaknął i od razu zapytał:

– A co będę grać?

– Długo nad tym myślałem – odpowiedział profesor. – Nie możemy pokazać publiczności od razu wszystkiego. Solo wystąpisz więc następnym razem, a na tym koncercie zademonstrujemy, że potrafisz grać w zespole. Wybrałem dla ciebie nie byle jaki utwór – uśmiechnął się pan Massart. – W duecie z innym uczniem wykonasz Symphonie Concertante Kreutzera. Jest bardzo trudna. Słynni wirtuozi wykorzystują ją w pojedynkach skrzypcowych. Grali ją na przykład Lipiński z Paganinim.

– O! – zachwycił się Henio, a pan Massart spojrzał na niego poważnie.

– Potem pokażesz jeszcze, że w tak młodym wieku opanowałeś grę nie tylko na skrzypcach – powiedział – i zagrasz partię altówki w kwartecie Haydna [39]. Co ty na to?

– Lubię Kreutzera i Haydna – uśmiechnął się Henio i zabrał do ćwiczenia.

DZIEWIĘCIOLETNI WIRTUOZ

Następnego dnia po koncercie profesor Massart przyniósł na lekcję z Heniem gazetę.

– Popatrz, Henryku, co tu napisali o tobie – pokazał mu artykuł.

– Oto ukazał się naszym oczom dziewięcioletni wirtuoz ze skrzypcami – przeczytał głośno Henio. – Był bardzo przejęty swoim występem, ale już po pierwszych zagranych przez niego dźwiękach okazało się, że ten drobnej budowy chłopiec jest w pełni dojrzałym skrzypkiem o wielkim talencie.

– A więc, mój drogi, piszą, że jesteś wirtuozem! – pan Massart spojrzał poważnie na swojego ucznia. – Czy wiesz, co oznacza to słowo?

– Wiem, że Paganini był wirtuozem – odpowiedział Henio.

– Rzeczywiście. Ale słowo „wirtuoz” to coś więcej niż tylko perfekcyjne opanowanie techniki gry na jakimś instrumencie. Pochodzi od łacińskiego wyrazu „virtus”, oznaczającego siłę, biegłość, ale też wielkie serce i odwagę.

– Co to znaczy? – zapytał zdezorientowany Henio.

– Chcę ci powiedzieć – odpowiedział profesor – że zaczął się dla ciebie bardzo niebezpieczny czas. Masz dopiero dziewięć lat, a już osiągnąłeś to, na co inni pracują przez całe życie. Musisz się bardzo strzec, Henryku, i uważać, żeby pośród wielu sukcesów, nagród, koncertów, podróży i uwielbienia, których będziesz doświadczał, nie zgubiło ci się gdzieś po drodze to, co najważniejsze. Jeśli to stracisz, zostaniesz wielkim skrzypkiem, ale będziesz bardzo samotny.

– A co jest najważniejsze, panie profesorze? – nie rozumiał Henio.

– Drugi człowiek – pokiwał głową pan Massart, a potem się zamyślił.

Gdy Henryk wracał z lekcji na pensję pani Voislin, zauważył na rogu jednej z bocznych ulic niewidomego żebraka. Staruszek grał jakąś smętną i smutną melodię na nędznych skrzypcach. Obok niego siedział pudel z talerzykiem w zębach. Naczynie było puste… Henio bez słowa wyjął swoje skrzypce, stanął między staruszkiem a pudlem i zaczął grać. Natychmiast zebrał się przy nich tłum gapiów. Henryk skończył, ukłonił się, wyjął z psiego pyska talerzyk i obszedł całe audytorium. Zebrał mnóstwo pieniędzy.

– Nie widzę cię – powiedział żebrak. – Ale po twojej muzyce słyszę, że jesteś dobrym człowiekiem. Dziękuję – dotknął ręki chłopca.

Dziewięcioletni wirtuoz. To ja – uśmiechnął się Henio i pobiegł na pensję pani Voislin.

– Henryczku!!! – słyszał już z daleka jej głos.

Paryż, rok 1846

NIEWIELE WIĘKSZY OD SMYCZKA

– Zrobimy pewną próbę – powiedział pan Massart, gdy Henio był w połowie drugiego roku nauki. – Dam ci nuty Koncertu skrzypcowego d-moll Viottiego [40]. Zobaczymy, czy nie jest dla ciebie za trudny.

– To utwór konkursowy na egzamin końcowy! – wykrzyknął Henio.

– Tak. Ale nie myśl sobie, że od razu staniesz do konkursu – pokiwał palcem profesor. – To tylko próba.

Henryk natychmiast zabrał się do ćwiczenia. Utwór okazał się niesamowicie trudny, chłopiec grał więc całymi dniami, a pani Voislin nie rozstawała się z zatyczkami do uszu.

– Nie mogę poradzić sobie z tymi dwudźwiękami! – złościł się Henio. – Jak gram wolno, to jeszcze jakoś wychodzi, ale w tempie wszystko się rozjeżdża, jest nieczysto i nierówno.

– To tylko kwestia ćwiczeń – tłumaczył mu cierpliwie pan Massart. – Ważniejsza jest interpretacja i wyraz muzyczny. Musisz zagrać tak, żeby pokazać, jak dojrzałym już jesteś artystą.

Łatwo powiedzieć, ale jak to zrobić? – głowił się Henio i ćwiczył jeszcze więcej.

Po kilku miesiącach pracy nad Koncertem, profesor pochwalił Henryka i powiedział:

– Zaryzykujemy.

– To znaczy? – chłopiec odłożył skrzypce.

– Jako twój nauczyciel uważam, że możesz zostać dopuszczony do egzaminu kończącego konserwatorium.

Henio zbladł. Wiedział, że egzamin odbywa się w formie konkursu. Zakwalifikowało się do niego dwunastu studentów. Najmłodszy z jego rywali miał szesnaście, a najstarszy dwadzieścia jeden lat. Pięciu z nich stawało do tego konkursu już w poprzednich latach i miało duże doświadczenie estradowe. Wygrać konkurs, zdobyć złoty medal i nagrodę dla najlepszego absolwenta Konserwatorium Paryskiego mógł tylko jeden.

Czy to możliwe, żebym to był ja…? – rozmyślał Henio pełen wątpliwości.

Konkurs w postaci publicznego koncertu miał się odbyć 28 czerwca 1846 roku w dużej sali koncertowej, w obecności najznakomitszych muzyków Paryża. Przewodniczącym jury był dyrektor konserwatorium.

Gdy nadszedł ten dzień, Henio w odświętnym ubranku czekał na swój występ, a przejęty pan Massart udzielał mu ostatnich wskazówek.

– Graj spokojnie, nie po to, żeby wygrać, ale by pokazać, czego się nauczyłeś. Nie zapominaj o oddechu i frazowaniu. Mam wrażenie, że utwór Viottiego jest jeszcze za świeży, byś grał go całkowicie z pamięci. Ustawiłem więc na scenie pulpit z nutami. Będziesz czuł się bezpieczniej. Graj pięknie, Henryku – uśmiechnął się do ucznia krzepiąco. – Tak jak potrafisz. Całym sobą.

Rozpoczął się koncert. Uczniowie prezentowali się według wyznaczonej wcześniej kolejności. Henio miał wystąpić jako szósty. Gdy wyszedł na scenę, po sali rozeszły się głosy: „To najmłodszy student, ma dopiero jedenaście lat!”. Tymczasem chłopiec podszedł do pulpitu, odwrócił nuty do góry nogami, a potem spojrzał z triumfem na swojego profesora. Zdenerwowany Massart, który siedział w pierwszym rzędzie, zrobił się blady jak ściana.

Henio zaczął grać. Z ciemnymi włosami opadającymi na twarz, przymkniętymi powiekami i delikatnymi dłońmi biegającymi zwinnie po skrzypcowym gryfie wyglądał, jakby cały zmienił się w muzykę. Widownia zamarła, słuchając w skupieniu. Gdy skończył, uniósł w górę smyczek, otworzył oczy i uśmiechnął się do publiczności. Rozległy się brawa. Owacjom nie było końca.

– Le petit Polonais! Le petit Polonais! – skandowała cała sala.

Decyzją jury zwycięzcą konkursu na najlepszego absolwenta Konserwatorium Paryskiego w 1846 roku został Henryk Wieniawski.

– Ten mały nie ma nawet dwunastu lat, wieku, od którego można rozpoczynać naukę na naszej uczelni, a już ją kończy! I to z pierwszą lokatą! – komentowali profesorowie.

Konserwatorium Paryskie było w tym roku świadkiem niecodziennego wydarzenia – donosiły gazety rosyjskie. – Młody, jedenastoletni skrzypek, niewiele tylko większy od smyczka, swoim występem wzbudził powszechny entuzjazm. Gra Henryka Wieniawskiego wyróżnia się szczególną wyrazistością i niekłamanym uczuciem, a jest to cecha bardzo rzadko spotykana u małych wielkich artystów!

Lublin, rok 1846

LIST

Pani Regina właśnie ćwiczyła na fortepianie z Józiem jakieś trudne miejsce w etiudzie Chopina, gdy pod dom zajechał dyliżans pocztowy. Odezwała się trąbka, więc przerwała lekcję i prędko wybiegła odebrać list. Otworzyła go natychmiast, jeszcze na ulicy. Zaczęła czytać, a na jej twarz wypłynął rumieniec i uśmiech.

– Nie uwierzysz, Tadeuszu! – wpadła do gabinetu męża. – Dostaliśmy właśnie list od Henia, w którym pisze, że wygrał konkurs na najlepszego absolwenta konserwatorium! Mój synek! – ucałowała kartki. – Wiedziałam, że jest genialny! Wiedziałam!!!

– Uspokój się, Duszko. – Pan Wieniawski nie bardzo rozumiał, o co żonie chodzi. – Mówże wszystko po kolei. A najlepiej daj mi ten list. Sam przeczytam.

Kochana Mamo, drogi Ojcze – pisał Henio. – Chcę podzielić się z Wami moją wielką radością. Wygrałem konkurs i zostałem najlepszym absolwentem Konserwatorium Paryskiego! Koncert popisowy wraz z galą i rozdaniem nagród odbędzie się szóstego grudnia. Bardzo chciałbym, żebyście przyjechali. Będę czekał.

Wasz syn-wirtuoz

Henio

– Jedziemy! – klasnęła w dłonie pani Wieniawska. – Trzeba natychmiast zacząć starania o paszporty.

– Nie tak prędko, Regino. Ja mam tu pacjentów. Nie mogę ich zostawić. Poza tym wszyscy i tak nie pojedziemy. Ktoś musi zostać z dziećmi. Jedź sama.

Pani Wieniawska posmutniała. Rozchmurzyła ją dopiero reakcja Józia.

– Mamo! Mamo! Nasz Henio jest najlepszy! Tak się cieszę!

– A może pojedziesz ze mną na koncert? – nagle przyszła jej do głowy taka myśl. – Właściwie byłaby okazja, żebyś i ty pokazał się w konserwatorium, a może nawet rozpoczął naukę.

Józio spojrzał na matkę z niedowierzaniem.

– Myślisz, że i ja mógłbym? Jak Henio?

– Myślę, że moi synowie są najwspanialsi na świecie – uśmiechnęła się pani Regina i przytuliła rozradowanego Józia.

Paryż, rok 1846

WYŚCIG Z CZASEM

Profesor Massart z troską spoglądał na Henia, który od kilku dni był przygaszony i smutny.

– Powiedz mi wreszcie, co się dzieje, bo jak tak dalej pójdzie, trzeba będzie odwołać koncert. Nie jesteś nawet w stanie grać – powiedział.

– No, i najlepiej byłoby go odwołać – burknął Henio.

– Dlaczego? Co się stało?

– Mama z Józiem mieli przyjechać. Ale nie dostali jeszcze paszportów, a do koncertu zostały tylko trzy tygodnie. Nie zdążą – w oczach chłopca zabłysły łzy.

– Heniu, rozumiem, że jest ci przykro. Ale jako najlepszy absolwent Konserwatorium Paryskiego…

– Nic pan nie rozumie! – przerwał mu chłopiec i wybiegł z klasy.

To prawda. Co ja mogę wiedzieć – pomyślał pan Massart i zrobiło mu się wstyd. – To przecież jeszcze dziecko. Traktujemy go jak dorosłego, bo dojrzałość jego muzyki przerasta nawet najstarszych profesorów, ale to dziecko… I zwyczajnie tęskni za matką.

Tymczasem Heniowi zrobiło się przykro, że wyładował swoją złość na profesorze, który przecież nic nie mógł zrobić w tej sytuacji. Chodził po ulicy wokół budynku konserwatorium i myślał: Jestem wirtuozem. Wirtuoz musi być silny, odważny i myśleć o innych. Nie o sobie. Zagram najpiękniej, jak umiem. I będę myślał o mamie. Może usłyszy mnie tam, w Lublinie… – rozchmurzył się i zaczął znowu ćwiczyć po kilka godzin dziennie.

Pani Voislin, od kiedy dowiedziała się, że Henio wygrał konkurs, wyjęła z uszu zatyczki i zaczęła przysłuchiwać się jego grze. Przestała go też posyłać po węgiel, a któregoś razu nawet zaparzyła mu kawę.

– Trzeba przyznać, że coś jest w tym twoim rzępoleniu – powiedziała i natychmiast otrzymała od Henia zaproszenie na koncert.

W tym samym czasie w Lublinie szalała pani Wieniawska.

– Muszę być na koncercie Henia, choćbym miała pójść do Paryża pieszo i bez paszportu!

– Złapie cię policja, wsadzi do aresztu i tyle będzie z tego wszystkiego – studził ją mąż. – Bez paszportu nie możesz jechać.

Wreszcie dziesięć dni przed koncertem przyszła decyzja o wydaniu dokumentów.

– Jedziemy! – krzyknęła pani Wieniawska i w pośpiechu zaczęła pakować siebie i Józia.

Z Lublina do Paryża był kawał drogi, a podróż dyliżansem ciągnęła się niemiłosiernie.

– Co tak wolno?! – denerwowała się pani Regina, pospieszając wciąż woźnicę.

– Trudne warunki, łaskawa pani – odpowiedział pocztylion [41]. – Jedziemy po śniegu i lodzie, konie ledwie idą.

– Boże, żeby zdążyć, żeby zdążyć! – wzdychała pani Wieniawska i tuliła znużonego podróżą Józia.

Jechali przez miasta, miasteczka i wioski, nigdzie się nie zatrzymując.

– Długo jeszcze, mamo? – pytał ciągle Józio.

– Już niedługo, synku, jeszcze dwa dni i będziemy w Paryżu – uspokajała jego i siebie pani Wieniawska.

Tymczasem złapała ich straszna burza śnieżna, którą trzeba było przeczekać w przydrożnej gospodzie. Pani Wieniawska przez całą noc chodziła od okna do okna. Myślała o Heniu, który szykuje się do koncertu.

Nie mogę się spóźnić, nie mogę się spóźnić! – powtarzała wciąż w myślach.

Szóstego grudnia, po dwunastu dniach podróży, dotarli wreszcie z Józiem do Paryża. Najpierw pobiegli na pensję pani Voislin.

– Kochanieńka, ten pani synek całymi dniami siedzi na uczelni. Nie ma go – wzruszyła ramionami gospodyni. – A dzisiaj to już w ogóle. Ma przecież koncert. I ja się wybieram – wypięła dumnie pierś, ale pani Wieniawska już jej nie słuchała, tylko biegła do domu swojego brata Edwarda dowiedzieć się, o której jest koncert i gdzie można kupić bilety. Nie zastała nikogo…

– Ty tu już zostań, Józiu – powiedziała do syna, który padał ze zmęczenia po długiej jeździe. – Ja biegnę do konserwatorium.

W holu zatrzymał panią Wieniawską portier.

– Zaraz zaczyna się koncert. Poproszę bilet – powiedział.

– Chciałam go właśnie kupić.

– Niestety biletów brak. Wyprzedane. Na sali nie ma wolnych miejsc.

– Ale, proszę pana, na tym koncercie będzie grał mój syn! – pani Wieniawska prawie krzyczała. – Henryk Wieniawski. Dostał pierwszą nagrodę. Ja tam muszę wejść! Przyjechałam specjalnie z Polski. Jechałam prawie dwa tygodnie dyliżansem, w nocy była burza śnieżna, biegłam, żeby zdążyć, rozumie pan?! Ja muszę wejść na salę! – zaczęła szlochać.

– Nic pani nie poradzę… – Portier spuścił głowę, bo było mu żal kobiety, ale miał nakaz nie wpuszczać nikogo bez biletu.

– Co tu za zamieszanie i hałasy! – z sali wyszedł dyrektor konserwatorium. – Proszę o ciszę! Zaczyna się koncert.

– Panie dyrektorze, jestem Wieniawska. Mój syn będzie grał, a ja nie mam biletu!

– Jakże to tak?! – wykrzyknął dyrektor. – Przyjeżdża matka naszego najlepszego absolwenta, a pan nie chce jej wpuścić?! – spojrzał groźnie na portiera. – Proszę za mną – powiedział do pani Reginy. – Będzie pani siedziała w loży obok mnie i swojego brata Edwarda.

Gdy zajęli miejsca, Edward ledwo zdążył uścisnąć jej rękę i koncert się rozpoczął. Henryk wyszedł na estradę, ukłonił się i zaczął grać.

– Mój Henio – wzruszyła się pani Regina, która zobaczyła syna po prawie trzech latach. – Jak on wyrósł.

– Może być pani z niego dumna – szepnął dyrektor. – To już wielki muzyk. Przy takim talencie i pracowitości z pewnością przerośnie nawet legendarnego Paganiniego.

Jakby na potwierdzenie jego słów rozległ się huragan braw. Henio kłaniał się na wszystkie strony nieskończoną ilość razy. Wciąż jednak w morzu publiczności nie widział swojej mamy.

Na estradę wyszedł dyrektor i zaczął przemawiać.

– Kiedy trzy lata temu to dziecko, którego nazwiska profesorowie nadal nie potrafią wymówić i nazywają go „le petit Polonais”, przybyło do Paryża ubiegać się o możliwość nauki w naszym konserwatorium, nie chcieliśmy go przyjąć ze względu na regulamin zabraniający studiowania kandydatom, którzy nie ukończyli dwunastu lat i nie są Francuzami. Jednak od pierwszych chwil Henryk Wieniawski zadziwił nas swoim talentem i sprawił, że dziś my wszyscy, starzy profesorowie, chylimy czoła przed nim – młodym, wielkim artystą. Na dowód tego odznaczamy go złotym medalem – powiedział. – Henryku, winszuję ci tego triumfu, na który całkowicie zasłużyłeś – uścisnął chłopcu rękę i przypiął mu do fraka błyszczący order na tasiemce w kolorach francuskiej flagi.

Ponownie rozległy się brawa, a Henio kłaniał się i dziękował.

– Przyjmij też od nas na pamiątkę tego wielkiego dnia to, co dla ciebie najważniejsze – skrzypce – mówił dalej dyrektor, a po sali przeszedł szmer. – To nie jest zwykły instrument. Kiedy sześć lat temu umierał wielki Paganini, ośmioro najlepszych swoich skrzypiec zapisał w testamencie ośmiu najznakomitszym skrzypkom świata. Jestem przekonany, że gdyby był na dzisiejszym koncercie i słyszał, Henryku, twoją grę, również i tobie podarowałby takie skrzypce, dzieło mistrza lutniczego Guarneriego del Gesù – powiedział i podał Heniowi instrument ozdobiony złotym napisem.

Na sali zapadła całkowita cisza, gdy wzruszony Henio ujął skrzypce, ucałował je i przytulił do policzka.

– Być może jednak największym prezentem – kontynuował tymczasem dyrektor, pokazując ręką w stronę loży – większym niż złoty medal i najdoskonalsze skrzypce jest obecność twojej matki, która przybiegła tu prosto z dyliżansu, spiesząc się, żeby zdążyć na tę najważniejszą dla ciebie chwilę.

W tym momencie sala zawrzała, a Henio odłożył skrzypce na fortepian i pobiegł do loży, w której siedziała szlochająca ze szczęścia pani Regina.

– Mamo! – krzyczał, śmiejąc się i płacząc. – Mamo, jesteś! Przyjechałaś!!!

Paryż, rok 1848

W PODRÓŻY ZE SKRZYPCAMI

Minęły dwa lata. Pani Wieniawska przeprowadziła się do Paryża wraz z Józiem, który rozpoczął studia pianistyczne w tym samym konserwatorium co Henryk. Wynajęła przytulne mieszkanie i zaopiekowała się synami. Henio ćwiczył na skrzypcach w pokoju w jednym końcu domu, a Józio na fortepianie w drugim. Często odwiedzał ich poeta Adam Mickiewicz, który lubił wsłuchiwać się w grę „tych niewiarygodnych braci Wieniawskich”.

Tymczasem chłopcy przygotowywali się do wspólnych występów. Grali dużo muzyki kameralnej – utwory Mozarta, Beethovena [42], Haendla [43]. Henio zaczął też komponować. Swój pierwszy utwór – Grand caprice fantastique – zadedykował profesorowi Massartowi.

Jako stypendysta cara Rosji Henryk Wieniawski po ukończeniu studiów był zobowiązany pokazać się na dworze carskim. Zapakował więc swoje cenne skrzypce i razem z matką wyjechał w podróż – pierwsze tournée koncertowe po Rosji. Większą część drogi musieli odbyć dyliżansem, w mrozie, po wyboistych drogach, nocując w przydrożnych gospodach i odpoczywając w karczmach.

Po dwóch miesiącach podróży dotarli wreszcie do Petersburga.

– Palce mi kompletnie zesztywniały – stwierdził Henio, gdy zaczął ćwiczyć program na koncert – a występ już w przyszłym tygodniu.

– Po kilku dniach intensywnego grania dojdziesz do formy – uspokajała go pani Regina.

Bilety na wielki koncert „małego Wieniawskiego” w Teatrze Michajłowskim w Petersburgu rozeszły się błyskawicznie. Sala wypełniona była po brzegi słuchaczami ciekawymi tego cudownego skrzypka. Henio wyszedł na estradę i zaczął mrugać, bo oślepiły go światła. Gdy przyzwyczaił się już trochę do rzęsistego oświetlenia, rozejrzał się dookoła.

Ilu ludzi przyszło, żeby mnie posłuchać – pomyślał i serce zabiło mu mocniej.

Ułożył skrzypce na ramieniu i zaczął grać.

Pani Regina, która siedziała wśród publiczności, pąsowiała z radości i dumy.

Prawdziwy wirtuoz z mojego Henia – myślała.

Tego wieczoru Henryk musiał wiele razy bisować. Zgotowano mu owacje na stojąco i obsypano kwiatami, a następnego dnia w rosyjskich gazetach ukazały się recenzje.

Henryk Wieniawski to dziecko-wirtuoz – pisano w jednej z nich. – Śmiałe, zręczne, o znakomitej technice skrzypcowej. Mały Polak za swoją grę otrzymał pierwszą nagrodę Konserwatorium Paryskiego. Widocznie kryje w sobie ziarno, z którego wyrośnie coś wielkiego. Daj Bóg, aby wyrósł niezwykły człowiek.

– Występy w Petersburgu przyniosły ci wielki zasłużony sukces, synu – powiedziała pani Wieniawska. – Teraz czas ruszyć w dalszą drogę. Przed tobą koncerty w Helsinkach, Revlu, Rydze, Dorpacie, Mitawie… – wymieniała. – Potem pojedziemy do Ploen, Wilna i Warszawy. Po drodze zajrzymy do Lublina, pokłonisz się ojcu. Tak dawno go nie widziałeś.

– A potem? – zapytał Henio.

– Potem zapakujesz swoje skrzypce i wyruszysz w dalszą podróż – uśmiechnęła się pani Regina. – Wszyscy chcą ciebie słuchać. Masz zaproszenia do Puław, Poznania, Drezna, Wrocławia, Lipska, Berlina, Hamburga…

– To ja będę stale w podróży, mamo?!

– Tak, synu. W podróży ze skrzypcami – uśmiechnęła się pani Wieniawska. – Tak będzie przez całe twoje życie.

Moskwa, środa, 8 grudnia 2012 roku

NAJWAŻNIEJSZE

Ostry dźwięk komórki przerywa moją grę. Zasłuchany milioner ma niezadowoloną minę.

– Przepraszam, nie wyłączyłem telefonu – mówię, odkładam skrzypce i wyciągam smartfona z kieszeni. – To mama – spoglądam na wyświetlacz.

– Odbierz, pewnie trochę się denerwuje – uśmiecha się teraz mężczyzna.

– Co tam u ciebie, Maćku? Wszystko dobrze? – pyta mama. – Dotarłeś bezpiecznie do tego tajemniczego milionera? No i czy… Czy on jest w porządku? No wiesz… – w głosie mamy słyszę wyraźne zaniepokojenie.

– Tak, mamo – uśmiecham się do słuchawki. – Wszystko jest okej. A skrzypce Wieniawskiego mają niesamowity dźwięk! Właśnie gram. Chcesz posłuchać? Mogę zostawić włączony telefon.

– Nie, nie. Słabo słychać. Coś cały czas przerywa. Graj dalej, ciesz się muzyką. Opowiesz mi wszystko w domu. Uważaj na siebie!

– Nic się nie martw. Do usłyszenia, mamo.

– Pa!

Wyłączam telefon.

– Matki… – kiwa głową milioner. – Co byśmy bez nich zrobili? – spogląda na mnie. – Pewnie wiesz, że Henryk Wieniawski od dwunastego roku życia już do końca właściwie non stop był w podróży?

– Czytałem o tym. Zmarł, zdaje się, na atak serca, po jednym z koncertów.

– Tak. W Moskwie. Był cudownym, ale bardzo samotnym dzieckiem. Dumą matki, która cieszyła się również z tego, że jej dwaj synowie – Henryk i Józef – razem występują, podróżują, wspierają się i mają jeden cel – muzykę. Niestety. Taka szalona kariera, jaką zrobił Henryk, najczęściej zmienia człowieka. Nie zawsze na lepsze… – tajemniczy milioner zawiesił głos.

– To znaczy?

– Henryk pokłócił się z bratem, potem zaczął nałogowo grać w karty, przegrywać wszystkie koncertowe honoraria, unieszczęśliwiać swoją rodzinę, matkę i siebie. Zmarł jako biedak, wspomagany finansowo przez wielbicieli jego talentu, odłączony od rodziny, samotny i nieszczęśliwy. To dość smutny koniec jak na tak wielkiego muzyka, nie uważasz?

– Nie wiedziałem…

– Opowiadam o tym każdemu z moich młodych gości, żeby pamiętali, że sława, sukces, kariera nie mogą nigdy przesłonić tego, co najważniejsze… – milioner znowu zawiesza głos.

– A co jest najważniejsze?

– W tym właśnie problem – uśmiecha się tajemniczy milioner. – Tego musisz dowiedzieć się sam…

Poznań, rok 2016

KONKURS

Sala jest wypełniona po brzegi. Dziennikarze błyskają fleszami, pracują kamery kilku stacji telewizyjnych, które transmitują na żywo przebieg finałowego koncertu największego na świecie konkursu skrzypcowego imienia Henryka Wieniawskiego w Poznaniu.

Orkiestra czeka na znak dyrygenta, żeby zacząć koncert. Stoję przed drzwiami i zastanawiam się, czy to się dzieje naprawdę. Przeszedłem do finału! Jako najmłodszy uczestnik…

– Jesteś gotowy? – pyta dyrygent i uśmiecha się, jakby chciał dodać mi otuchy. – Wszyscy liczą, że wygrasz, a potem ze skrzypcami ruszysz w tournée po świecie.

Kiwam tylko głową i wychodzę na scenę. Kłaniam się, mrużąc oczy, oślepiony światłami. Układam na ramieniu skrzypce Wieniawskiego i zaczynam grać jego koncert. W morzu głów na widowni szukam mojej mamy. Widzę ją! Siedzi dumna i uśmiechnięta, a obok niej… dostrzegam znajomą twarz. Tajemniczy właściciel legendarnych skrzypiec Henryka Wieniawskiego, wykonanych w XVIII wieku przez mistrza Guarneriego del Gesù, puszcza do mnie oko…

* * *

Henryk Wieniawski podróżował przez prawie całe swoje życie. Kilkakrotnie na trasie jego występów znajdował się Poznań – obecnie siedziba Międzynarodowych Konkursów imienia Henryka Wieniawskiego.

Dokładną mapę wszystkich miejsc, w których koncertował, zobaczyć można na stronie Towarzystwa imienia Henryka Wieniawskiego w Poznaniu: http://www.wieniawski.pl/mapa_tournee_henryka_wieniawskiego.html

Ciągłe podróże, zmiany miejsca, codzienne koncerty wyczerpały go tak, że pod koniec życia grał już tylko na siedząco.

Zmarł w Moskwie po jednym z koncertów na atak serca. Miał niespełna czterdzieści pięć lat. Jego ciało przewieziono do Warszawy, gdzie 7 kwietnia 1880 roku odbyły się uroczystości pogrzebowe. Nieprzebrane tłumy wypełniły kościół św. Krzyża, który rozbrzmiewał polską muzyką. Po południu orszak żałobny wyruszył na warszawskie Powązki. Artyście w ostatniej drodze towarzyszyła czterdziestotysięczna rzesza jego wielbicieli.

Po jego śmierci skrzypce Guarneriego del Gesù, które otrzymał jako nagrodę Konserwatorium Paryskiego, wielokrotnie zmieniały właściciela.

Obecnie znajdują się w posiadaniu anonimowego właściciela, który wspaniałomyślnie udostępnia je obiecującym młodym skrzypkom.

Ostatnio grał na nich skrzypek z Chin, Siqing Lu.

CO BYŁO DALEJ

1849–1850

Po koncertach w Rosji i Niemczech Henryk wraca do Paryża. Ma czternaście lat i już wie, że jego muzyczna edukacja nie jest wystarczająca. Przez rok uczy się harmonii i kompozycji w Konserwatorium Paryskim. W duecie skrzypcowo-fortepianowym – razem z bratem Józefem – występuje przed francuską publicznością.

1851–1852

Bracia Wieniawscy odbywają wielką podróż po Rosji, dając ponad dwieście koncertów.

1853–1855

Henio i Józio – przyjmowani jako sensacja muzyczna – grają na terenie Austro-Węgier, w Niemczech, Belgii. Gorąco przyjmowani są przez publiczność w Krakowie, Poznaniu, Gdańsku, Bydgoszczy, Elblągu.

1856–1859

Duet Wieniawskich przestaje wspólnie występować. Henryk bez przerwy jest w drodze. Podróżuje z koncertami po Belgii, Holandii, Niemczech, Francji, Irlandii. Miłośnicy jego gry przychodzą na występy we Lwowie, Krakowie, Kaliszu, Poznaniu, Szczawnie-Zdroju.

Podczas pobytu w Wielkiej Brytanii Henryk poznaje Isabellę Hampton. Od razu rodzi się między nimi wielkie uczucie. Na przeszkodzie miłości stoi jednak ojciec dziewczyny – arystokrata angielski, który sprzeciwia się jej związkowi z polskim skrzypkiem. Henryk na cześć swojej wybranki komponuje przepiękny utwór zatytułowany Legenda. Po wysłuchaniu dzieła w wykonaniu Wieniawskiego pan Hampton podobno miał powiedzieć: „Tylko prawdziwa miłość tłumaczy się tak natchnioną pieśnią, jaką pan dziś do nas przemówił. Jestem przekonany, że goręcej nikt nie umiałby kochać mojej córki. Nie pragnę zatem dla niej innego szczęścia i proszę, zechciej pan nazywać się moim synem”.

1860

Wieniawski gra dla Warszawy i Wilna. Występuje także w rodzinnym Lublinie.

W Paryżu odbywa się ślub Isabelli i Henryka.

Skrzypek podejmuje stałą pracę w Petersburgu. Do jego obowiązków należy gra w orkiestrze operowej, występy solowe na koncertach dworskich, praca pedagogiczna. W trasy koncertowe może udawać się tylko latem.

1861

W rodzinie państwa Wieniawskich rodzi się pierwszy syn – Henryk. W następnych latach przychodzi na świat kolejnych pięcioro dzieci.

1862

Wieniawski zostaje zaangażowany jako profesor klasy skrzypiec w Konserwatorium Petersburskim.

1863–1871

Obok występów w Rosji Henryk prezentuje swoją grę w Holandii, Danii, Szwecji, Belgii, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Rumunii. Na mapie jego muzycznych podróży znajduje się nawet tak egzotyczne miejsce jak dwór sułtana w Konstantynopolu (obecnie Stambuł), ponadto miasta rosyjskie i po raz kolejny Warszawa.

Rezygnuje z funkcji pedagoga w Konserwatorium Petersburskim (w roku 1867) i koncertuje m.in. w Paryżu podczas Wystawy Powszechnej.

1872–1873

Nie mogąc pogodzić kariery wirtuozowskiej z obowiązkami nadwornego muzyka w Petersburgu, artysta podaje się do dymisji. Wyjeżdża na wielkie tournée koncertowe po Ameryce Północnej, gdzie odwiedza 59 miast i występuje przed publicznością 215 razy.

1874–1878

Wieniawski obejmuje stanowisko profesora klasy skrzypiec i klasy kameralnej w Konserwatorium Brukselskim.

Kontynuuje bardzo intensywną działalność koncertową w wielu krajach europejskich. Nie omija też miast na ziemiach polskich, w tym Poznania, Torunia, Gdańska, Wilna i Mińska.

1879

Podczas trasy koncertowej po Rosji gwałtownie pogarsza się stan zdrowia artysty, który od dłuższego czasu zmaga się z chorobą serca.

1880

Henryk Wieniawski umiera w Moskwie. Uroczystości żałobne odbywają się w Warszawie, w kościele św. Krzyża. Grób polskiego kompozytora i wirtuoza skrzypiec znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim.

Kunszt wirtuozowski polskiego skrzypka oraz jego pełne blasku i rozmachu kompozycje zyskały w czasach współczesnych Wieniawskiemu nie tylko uznanie miłośników muzyki w Europie i Ameryce, lecz także bardzo przychylne głosy krytyków. Uhonorowano go również najwyższymi odznaczeniami państwowymi w Prusach, Holandii, Danii, Szwecji, Belgii i Rosji.

NAJBARDZIEJ ZNANE DZIEŁA HENRYKA WIENIAWSKIEGO

Kompozytor jest twórcą ponad czterdziestu utworów, przede wszystkim przeznaczonych na skrzypce z towarzyszeniem fortepianu. Wśród nich do najczęściej wykonywanych – także na konkursach skrzypcowych, którym patronuje Wieniawski – należą: Polonez koncertowy D-dur op. 4, Wariacje na temat własny op. 15, Scherzo-Tarantella op. 16, Legenda op. 17, Obertas i Dudziarz op. 19, Fantazja wirtuozowska na temat Fausta Charlesa Gounoda op. 20, Polonez wirtuozowski A-dur op. 21, Kujawiak.

Bardzo często grywane i chętnie słuchane przez melomanów na całym świecie są jego koncerty na skrzypce i orkiestrę: I Koncert skrzypcowy fis-moll op. 14, II Koncert skrzypcowy d-moll op. 22.

Niezwykle ważnym dziełem Wieniawskiego, wydanym pod tytułem L’École moderne op. 10 (Nowoczesna szkoła), jest zbiór etiud-kaprysów na skrzypce solo. Są to skomplikowane utwory wirtuozowskie, które wymagają od wykonawców bardzo dużych umiejętności.

Podobnie Etiudy-kaprysy op. 18, które przeznaczone są dla dwóch skrzypków, rozwijają technikę instrumentalną i jednocześnie uczą wspólnego muzykowania.

W CZASIE, GDY ŻYŁ WIENIAWSKI… ŚWIAT SIĘ ZMIENIAŁ

1835

• 10 lipca w Lublinie rodzi się Henryk Wieniawski.

• Hans Christian Andersen wydaje swój pierwszy zbiór baśni.

1839

• Louis Daguerre prezentuje proces zwany dagerotypią – moment ten uważa się za narodziny fotografii.

• Ukazuje się Balladyna Juliusza Słowackiego.

1840

• W Wielkiej Brytanii w obiegu oficjalnym pojawia się pierwszy znaczek pocztowy.

1842

• Rusza pierwsza na obecnym terenie Polski linia kolejowa.

1846

• Odkryta zostaje planeta Neptun.

1848

• Odbywa się ostatni paryski koncert Fryderyka Chopina.

1850

• Na świecie żyje 1 262 000 000 ludzi.

• Levi Strauss szyje pierwszą parę dżinsów.

1851

• Karol Wedel otwiera w Warszawie fabrykę czekolady.

1852

• Francuski inżynier Henri Jules Giffard wznosi się na wysokość 1800 metrów i pokonuje 27-kilometrową trasę na pierwowzorze sterowca własnej konstrukcji o napędzie parowym.

1853

• Ignacy Łukasiewicz wynajduje lampę naftową.

1856

•Po raz pierwszy w Warszawie zostają zapalone latarnie gazowe.

1857

• Działalność rozpoczyna pierwszy klub piłkarski na świecie – Sheffield F.C.

• Powstaje Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

1858

• Z Europy do Ameryki zostaje przesłany pierwszy telegram.

• Odbywa się premiera opery Halka Stanisława Moniuszki.

1859

• Darwin ogłasza teorię ewolucji.

1860

• Na fonautografie zostaje zarejestrowane najstarsze nagranie ludzkiego głosu.

• Wchodzi do obiegu pierwszy polski znaczek pocztowy.

1861

• Pierre Michaux buduje popularny welocyped z napędem na przednie koło – prototyp dzisiejszego roweru.

1862

• Szwajcarski zegarmistrz Adolphe Nicole konstruuje stoper, James Harrison wymyśla lodówkę, a Alanson Crane opatentowuje gaśnicę.

1865

• Opublikowana zostaje Alicja w krainie czarów Lewisa Carolla.

1867

• Alfred Nobel, późniejszy fundator Nagrody Nobla, wynajduje dynamit.

1868

• W Londynie zostaje uruchomiona pierwsza uliczna sygnalizacja świetlna.

1869

• Zostaje zakończona budowa Kanału Sueskiego.

• William Semple opatentowuje gumę do żucia.

1870

• Ukazuje się 20 000 mil podmorskiej żeglugi Juliusza Verne’a.

1875

• Zostaje otwarta Opera Paryska.

1876

• Alexander Graham Bell konstruuje telefon.

• Zostają wydane Przygody Tomka Sawyera Marka Twaina.

• Odbywa się pierwszy turniej tenisowy na Wimbledonie.

1877

• Thomas Alva Edison prezentuje fonograf, poprzednik gramofonu.

1879

• Thomas Alva Edison wynajduje żarówkę.

MIEDZYNARODOWY KONKURS SKRZYPCOWY IM. HENRYKA WIENIAWSKIEGO W POZNANIU

Konkurs, którego patronem jest Henryk Wieniawski, to najstarsza impreza muzyczna tego typu na świecie. Po raz pierwszy został zorganizowany w 1935 roku w Warszawie. Od 1952 roku, co pięć lat, odbywa się w Poznaniu – mieście, w którym Wieniawski wielokrotnie koncertował.

Podczas przesłuchań konkursowych uczestnicy prezentują kaprysy, polonezy, koncerty i inne kompozycje patrona, a także utwory Jana Sebastiana Bacha, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Piotra Czajkowskiego, Johannesa Brahmsa, Niccolò Paganiniego, Jeana Sibeliusa, Siergieja Prokofiewa, Karola Szymanowskiego i wielu innych twórców muzyki skrzypcowej.

Do jury zapraszani są wybitni wioliniści, na przykład Yehudi Menuhin (1957), Henryk Szeryng (1981), Ida Haendel (1986), Roman Totenberg (1991), Wanda Wiłkomirska (wielokrotnie), Shlomo Mintz (2001) czy Maxim Vengerov (2011).

Na liście laureatów poznańskiego konkursu znaleźć można tak sławnych skrzypków jak Dawid i Igor Ojstrachowie, Sidney Harth, Charles Treger, Tatiana Grindienko, Zakhar Bron, Keiko Urushihara, Reiko Otani i Alena Baeva. Kilkakrotnie laureatami zostawali także Polacy: Piotr Janowski, Bartek Nizioł, Piotr Pławner i Agata Szymczewska.

MIĘDZYNARODOWY KONKURS MŁODYCH SKRZYPKÓW IM. KAROLA LIPIŃSKIEGO I HENRYKA WIENIAWSKIEGO W LUBLINIE

Początkowo konkurs ten – organizowany od 1970 roku w rodzinnym mieście Wieniawskiego – przeznaczony był wyłącznie dla polskich uczestników. Obecnie odbywająca się co trzy lata impreza ma zasięg międzynarodowy. Skrzypkowie podzieleni są na dwie grupy wiekowe: młodszą – do siedemnastu lat i starszą – do dwudziestu dwóch lat. Wśród obowiązkowych utworów repertuarowych, przewidzianych do wykonania w kolejnych etapach turnieju skrzypcowego, znajdują się dzieła polskich kompozytorów – przede wszystkim Wieniawskiego i Lipińskiego, a także wybrane utwory współczesnych twórców: Grażyny Bacewiczówny, Witolda Lutosławskiego czy Krzysztofa Pendereckiego. Dzięki temu młodzi skrzypkowie przyjeżdżający do Lublina poznają polską muzykę, a następnie prezentują ją w różnych zakątkach naszego globu.

Dla młodziutkich laureatów zajęcie punktowanego miejsca w tym konkursie (nazywanym „małym Wieniawskim” w odróżnieniu od poznańskiego „dużego Wieniawskiego”) jest bardzo często początkiem wielkiej kariery artystycznej, tak jak to było w przypadku Vadima Repina czy Maxima Vengerova.

Strona redakcyjna

Anna Czerwińska-Rydel

W podróży ze skrzypcami. Opowieść o Henryku Wieniawskim

© by Anna Czerwińska-Rydel

© by Wydawnictwo Literatura

© by Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego

Ilustracje © by Dorota Łoskot-Cichocka

PROJEKT OKŁADKI: Katarzyna Kołodziej

ILUSTRACJE: Dorota Łoskot-Cichocka

REDAKCJA MERYTORYCZNA: Teresa Dorożała-Brodniewicz

REDAKCJA: Alicja Kaszyńska, Joanna Pijewska

KOREKTA I SKŁAD: Lidia Kowalczyk, Joanna Pijewska

Fotografie wykorzystane w książce pochodzą ze zbiorów Archiwum Towarzystwa Muzycznego im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu

Wydanie I (w wersji elektronicznej)

ISBN 978-83-942260-0-8

Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, Poznań, 2015

www.wieniawski.pl

Wydawnictwo Literatura, Łódź

www.wyd-literatura.com.pl

Przypisy

[1] Karol Józef Lipiński (1790–1861) – słynny polski skrzypek, wirtuoz i kompozytor.

[2] Guarneri – rodzina włoskich lutników. Najwybitniejsi przedstawiciele rodziny Guarnerich to: Andrea, Pietro Giovanni oraz Giuseppe Bartolomeo nazywany del Gesù (na jego skrzypcach zwanych „Il cannone” grał Niccolò Paganini).

[3]Smożet, pridiot (ros.) – jak będzie mógł, to przyjdzie.

[4]Czaj (ros.) – herbata.

[5] Samowar – metalowe naczynie na prąd do parzenia herbaty.

[6]Wsio gatowo (ros.) – wszystko gotowe.

[7]Da (ros.) – tak.

[8] Mazurek – forma muzyczna oparta na polskim tańcu ludowym: mazurze, oberku lub kujawiaku.

[9] Fryderyk Chopin (1810–1849) – wielki polski kompozytor i pianista. Uważany za jednego z najważniejszych kompozytorów epoki romantyzmu.

[10] Walc – taniec pochodzenia niemieckiego o umiarkowanym tempie, w takcie ¾.

[11] Ogród angielski – ogród kształtowany na wzór naturalnego krajobrazu.

[12] Niccolò Paganini (1782–1840) – włoski skrzypek i kompozytor. Najsłynniejszy wirtuoz skrzypiec na świecie.

[13] Giuseppe Guarneri del Gesù (1697–1744) – jeden ze sławnych lutników z włoskiej rodziny Guarnerich. Skrzypce zbudowane przez niego w 1742 roku były ulubionym instrumentem Paganiniego.

[14] Jan Hornziel (1812–1871) – znakomity skrzypek i pedagog, członek orkiestry Teatru Wielkiego w Warszawie. Przez jakiś czas mieszkał w Lublinie, rodzinnym mieście Henryka Wieniawskiego.

[15] Miška Hauser (1822–1887) – słynny węgierski skrzypek.

[16] Karol Józef Lipiński (1790–1861) – słynny polski skrzypek, wirtuoz i kompozytor.

[17] Stanisław Moniuszko (1819–1872) – jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów, twórca polskiej opery narodowej (Halka, Straszny dwór i inne).

[18] Adam Mickiewicz (1798–1855) – wieszcz narodowy, wielki polski poeta romantyczny, autor m.in. Pana Tadeusza i Dziadów.

[19] Charles Auguste de Bériot (1802–1870) – belgijski skrzypek i kompozytor.

[20] Heinrich Panofka (1807–1887) – znany czeski skrzypek, kompozytor, pedagog.

[21] Wolfgang Amadeusz Mozart (1756–1791) – genialny niemiecki kompozytor, pianista i skrzypek. W ciągu swojego trzydziestopięcioletniego życia skomponował prawie siedemset utworów.

[22] Antonio Vivaldi (1678–1741) – włoski skrzypek i kompozytor, m.in. słynnych Pór roku.

[23] Jan Sebastian Bach (1685–1750) – kompozytor i organista niemiecki epoki baroku. Jeden z największych twórców w dziejach muzyki.

[24] Joseph Mayseder (1789–1863) – sławny skrzypek i kompozytor wiedeński.

[25] Pierre Crémont (1784–1846) – francuski skrzypek i kompozytor.

[26] Stypendium – pieniądze wypłacane uczniom i studentom na pokrycie kosztów nauki.

[27] Car – rosyjski władca.

[28] Dyliżans – dawny pojazd konny, służył do przewożenia pasażerów i przesyłek pocztowych.

[29] Franciszek Liszt (1811–1861) – wybitny węgierski kompozytor i pianista; wirtuoz doby romantyzmu.

[30] Rodolphe Kreutzer (1766–1831) – francuski skrzypek, kompozytor i dyrygent.

[31] Sekwana – rzeka w północnej Francji, płynąca przez Paryż.

[32] Mowa tu o Etiudzie c-moll op. 10 nr 12 „Rewolucyjnej”.

[33]Rue (franc.) – ulica.

[34]Madame (franc.) – pani.

[35]Luidor (franc. Louis d’or) – złota moneta francuska.

[36]Croissant (franc.) – rogalik z ciasta francuskiego. Tradycyjnie bez nadzienia.

[37]Vibrato (wł. drżąco) – sposób gry na instrumencie smyczkowym polegający na chwiejnym poruszaniu lewą dłonią na gryfie. Vibrato używane jest w celach ekspresyjnych w grze na niektórych instrumentach smyczkowych i w śpiewie.

[38]Le petit Polonais (franc.) – mały Polak.

[39] Józef Haydn (1732–1809) – kompozytor austriacki. Najstarszy z klasyków wiedeńskich.

[40] Giovanni Battista Viotti (1755–1824) – włoski skrzypek i kompozytor.

[41] Pocztylion – osoba powożąca dyliżansem pocztowym, listonosz.

[42] Ludwig van Beethoven (1770–1827) – wielki niemiecki kompozytor i pianista. Ostatni z klasyków wiedeńskich.

[43] Georg Friedrich Haendel (1685–1759) – niemiecki kompozytor późnego baroku.